M1 ile M2 arasındaki fark nedir, M1 2020'de neden sıçradı?

M1 ve M2, ABD Merkez Bankası Federal Reserve'ün (Fed) tanımlanmış nakit ve mevduat türlerinden derlediği parasal büyüklüklerdir. Ekonomideki likit varlıkların belirli gruplarını, her raporlama dönemi için hesaplanan toplamlarıyla izlemeye yararlar. Devletin ya da Fed'in elinde tuttuğu iki ayrı para havuzunu veya halkın toplam servetini göstermezler.

M1 geleneksel olarak ödemelerde kolayca kullanılabilen parayla ilişkilendirilir. M2 ise M1'i ve bunun dışındaki bazı mevduatları ve para piyasası fonu bakiyelerini de kapsayan daha geniş bir toplamdır. Ancak bu adların kapsamı kullanılan istatistiksel tanıma bağlıdır. M1'in sınırı 2020'de önemli ölçüde değiştiğinden, o tarihten önceki ve sonraki düzeyleri karşılaştırırken bu değişikliği hesaba katmak gerekir.

M1 ve M2 genellikle milyar ABD doları olarak yayımlanır. Bir toplamın yükselmesi, tanımın kapsadığı kalemlerin toplam bakiyesinin yükseldiğini söyler; parayı kimlerin tuttuğunu, nasıl dağıldığını veya ne zaman harcanacağını göstermez. Fed'in güncel H.6 bülteni M1 ve M2 bileşenlerini para tabanı ve banka rezervlerinden ayrı olarak listeler.

Bugünkü M1; ABD Hazinesi, Federal Reserve bankaları ve mevduat kuruluşlarının kasaları dışında bulunan nakdi, belirli vadesiz mevduatları ve diğer likit mevduatları içerir. Diğer likit mevduatlar arasında NOW ve ATS gibi bazı çek hesabı türleri, kredi birliklerindeki paylı çek hesapları ve para piyasası mevduat hesapları dahil tasarruf mevduatları bulunur. Bazı hesap sahipleri ve tahsilat sürecindeki kalemler için teknik istisnalar vardır; bu nedenle M1, bankadaki bütün hesap bakiyelerinin basit toplamı değildir.

M2, M1'e 100.000 doların altındaki küçük tutarlı vadeli mevduatları ve bireysel para piyasası fonu bakiyelerini ekleyerek hesaplanır. Ardından, mevduat kuruluşlarındaki ve para piyasası fonlarındaki tüm IRA ve Keogh bakiyeleri bu üç kalemin toplamından düşülür. Bu nedenle vadeli mevduat ve fon bileşenleri artık toplu düşüm yapılmadan önce raporlanır. M1'in bütün bileşenleri M2'de bulunur, ancak tersi geçerli değildir; tasarruf mevduatları zaten M1'in içindedir.

Fed, 28 Temmuz 2026'dan itibaren IRA ve Keogh bakiyelerini küçük tutarlı vadeli mevduat ve bireysel para piyasası fonu bileşenlerinden ayrı ayrı düşürmeyi bıraktı. Bunun yerine bu bakiyeler M2 toplamından topluca düşülüyor. Yeni yöntem serinin başlangıcına kadar geriye dönük uygulandı. Mevsimsel düzeltilmemiş M2 değişmedi; mevsimsel düzeltilmiş M2 ise emeklilik bakiyeleri önceden mevsimsel düzeltilen bileşenlerde netleştirilirken artık önce düzeltilmemiş toplama girdiği için küçük ölçüde revize edildi. Ayrıntılar için H.6 teknik soru-cevapları ve güncel H.6 bültenine bakın.

Bir bankanın para piyasası mevduat hesabını para piyasası yatırım fonuyla karıştırmayın. İlki banka mevduatıdır; ikincisi ayrı olarak M2'de yer alan bir fondur. Bileşenleri tek tek karşılaştırıyorsanız adlara bakıp çıkarım yapmak yerine güncel H.6 tablosundaki tanımı ve istisnaları kontrol edin.

Mayıs 2020'den önce M1; nakit, vadesiz mevduat ve diğer çek yazılabilen mevduatları içeriyordu. Para piyasası mevduat hesapları dahil tasarruf mevduatları M1'in dışında, daha geniş kapsamlı M2'nin içindeydi. Bu nedenle, bakiyeleri ve erişim koşulları benzer olabilen iki hesap, yalnızca hesap türlerinin istatistiksel sınıflandırması farklı olduğu için farklı parasal büyüklüklere girebiliyordu.

Eski M2 tanımı, eski M1'e tasarruf mevduatlarını, 100.000 doların altındaki vadeli mevduatları ve bireysel para piyasası fonu bakiyelerini ekliyor; belirli emeklilik hesabı bakiyelerini düşüyordu. Mayıs 2020'den itibaren tasarruf mevduatları M1 içindeki “diğer likit mevduatlar” kalemine taşındı. Böylece M2'nin kapsadığı toplamı korumak için, güncel M1'e yalnızca M1'in dışındaki kalan bileşenler ekleniyor; tasarruflar ikinci kez sayılmıyor.

Fed'in H.6 teknik soru-cevapları her iki dönemin dipnotlarını açıklar: Mayıs 2020'den önce tasarruf mevduatları M2'ye M1'in üzerine eklenirken, o tarihten sonra M1'in içinde yer aldı. Bu, M1 grafiğindeki istatistiksel kopuşun nedenidir; aynı tutarda yeni para yaratıldığı anlamına gelmez.

Mart 2020'de Fed, net işlem hesaplarına uygulanan zorunlu karşılık oranlarını sıfıra indirdi. Ardından 24 Nisan'da Regulation D kapsamında tasarruf hesabından ayda en fazla altı transfer yapılmasına ilişkin kısıtlamayı kaldırdı. Bu değişiklikten sonra tasarruf mevduatları, H.6'da işlem hesabı olarak sınıflandırılan bazı çek hesabı mevduatlarıyla benzer likidite özelliklerine sahip oldu.

Fed, tasarruf mevduatlarıyla diğer çek yazılabilir mevduatları “diğer likit mevduatlar” adı altında birleştirip bu toplamı M1'e dahil edeceğini duyurdu. Fed, yalnızca bu sınıflandırma değişikliğinin M1'i önemli ölçüde artıracağını, M2'yi ise değiştirmeyeceğini açıkça belirtti. Yeni tanımları kullanan ilk aylık H.6 tabloları Şubat 2021'de yayımlandı; geriye dönük güncelleme Mayıs 2020 gözlemiyle başlıyor ve tasarruf mevduatlarını önceki aylara ait M1 değerlerine eklemiyor. Kararın ayrıntıları Fed'in H.6 değişiklik duyurusunda yer alıyor.

Düzenlemenin değiştiği tarih, istatistiksel sınıflandırmanın başladığı tarih ve yeni tabloların yayımlandığı tarih aynı şey değildir. Transfer sınırının kaldırılması, 24 Nisan'da mevduat sahiplerine yeni para dağıtıldığı anlamına gelmez. M1'deki sıçrama, daha önce var olan tasarruf bakiyelerinin yeni tanım içinde sayılmaya başlamasından kaynaklandı. Salt yeniden sınıflandırma M2'yi değiştirmez; çünkü tasarruf mevduatı M2'ye M1'in dışında eklenen ayrı bir kalem olmaktan çıkıp M1'in parçası oldu.

Bir hanenin tasarruf hesabında 1.000 dolar, vadesiz hesabında ise sıfır bakiye olduğunu varsayalım. Mayıs 2020 öncesi tanımda tasarruf bakiyesi M2'de bulunur, M1'de bulunmazdı. Hane bu 1.000 doları vadesiz hesaba aktarırsa, yalnızca bu işlem nedeniyle M1 1.000 dolar artar; M2 değişmez. Para transferden önce de sonra da M2 kapsamındadır.

Tanım değişikliğinden sonra iki hesap türü de M1'in, dolayısıyla M2'nin içindedir. Bu nedenle aynı paranın bu hesaplar arasında aktarılması tek başına iki toplamı da değiştirmez. Örnek, M1'in kapsamındaki bir değişikliğin hanelere ilave bir dolar bile gitmeden istatistikte büyük bir sıçrama yaratabileceğini gösterir.

Bu, hesap bakiyelerini kategorilere göre sınıflandıran basit bir aritmetik örnektir; gerçek bir banka ekstresi değildir ve yayımlanan, mevsim etkilerinden arındırılmış aylık M1SL serisinin tam 1.000 dolar değişeceğini öngörmez. Gerçek toplamlar gelir, harcama, borçlanma, borç ödemesi, banka ve fon bakiyelerindeki değişimler ve istatistiksel tahminlerin güncellenmesiyle de hareket eder. Buradaki hesaplama yalnızca tanım değişikliğinin etkisini gösterir.

H.6'nın geçmiş tablolarında M1'in Mayıs 2020'den itibaren sıçradığı görülür; çünkü mevcut tasarruf mevduatları “diğer likit mevduatlar” içine taşındı. Aylık M2 ise diğer girişler, çıkışlar ve bileşen bakiyelerindeki değişimler nedeniyle yine hareket edebilir; dolayısıyla gözlenen iki ay arasındaki farkın tamamı sınıflandırmaya bağlanamaz. Fed'in M2'nin değişmediği açıklaması yalnızca sınıflandırma değişikliğinin net etkisi içindir. Temmuz 2026'daki IRA/Keogh netleştirme yönteminin değişmesi mevsimsel düzeltilmemiş M2'yi değiştirmedi, mevsimsel düzeltilmiş M2'de ise küçük revizyonlara yol açtı. Bu ayrım H.6 teknik soru-cevapları açıklanıyor.

FRED'deki M1SL ve M2SL serileri aylık, mevsim etkilerinden arındırılmış ve milyar dolar birimindedir. M1SL notları, Mayıs 2020 öncesinde nakit, vadesiz mevduat ve diğer çek mevduatlarının; bu tarihten itibaren ise diğer likit mevduatların toplandığını belirtir. M2SL notları da eski M2 tanımındaki tasarruf mevduatları ve bunların M1'e taşınmasını açıklar. M1SL geçmişini ve M2SL geçmişini inceleyebilirsiniz.

H.6’daki aylık değerler belirli bir andaki hesap bakiyesi değil, aylık ortalamalardır; yayımlama biçimi H.6 teknik soru-cevaplarında açıklanır.

Fed, Ağustos 2021 H.6 bülteninde yeni bir çeyreklik kıyaslama kullandı: haftalık mevduat raporu vermeyen banka ve tasarruf kuruluşlarının mevduat verilerindeki revizyonlar 2020'den, perakende para piyasası yatırım fonu verilerindeki revizyonlar ise 1996'dan başlıyor. Bu kıyaslama, tasarruf ve küçük tutarlı vadeli mevduat bileşenlerinden düşülen yabancı para mevduatı tahminlerindeki revizyonları da içeriyordu. Ayrıntılar için Fed’in Ağustos 2021 H.6 revizyon duyurusuna bakın.

Para arzı büyüme oranı nasıl hesaplanır?

Bir stok, belirli bir tarihteki ya da bir dönem ortalamasındaki düzeyi gösterir; büyüme oranı ise aynı serinin iki gözlemini karşılaştırır. Yüzde değişim şöyle hesaplanır: (yeni değer − eski değer) ÷ eski değer × 100.

Varsayımsal bir örnekte aylık ortalama 20,0 trilyon dolardan 20,2 trilyon dolara yükselirse hesap (20,2 − 20,0) ÷ 20,0 × 100 = %1,0 olur. Bu, karşılaştırılan dönemde tanımlı serinin yüzde 1 değiştiğini söyler; artışın yeni mevduat, nakit talebi, yeniden sınıflandırma veya tahmin revizyonundan hangisiyle oluştuğunu tek başına açıklamaz.

Oranın aydan aya mı, geçen yılın aynı dönemine göre mi, yoksa kısa bir dönemden yıllıklaştırılmış olarak mı verildiğini kontrol edin. Bir ayda yüzde 1 artış, bir yılda yüzde 1 artış demek değildir. Aylık yüzde 1'lik artış on iki ay boyunca tekrarlanıp bileşik olarak hesaplansaydı yıllıklaştırılmış oran (1,01)^12 − 1 ≈ %12,7 olurdu. Bu, aynı aylık hızın süreceği varsayımına dayanan bir hesaplamadır; tahmin değildir. Fed kısa dönemli değişimleri mevsimsel etkilerden arındırılmış yıllık oran (SAAR) olarak da yayımlayabilir; karşılaştırmadan önce tarihleri ve sütun başlığını kontrol edin.

Bir büyüme oranı hesaplamadan önce tanımın, mevsimsel ayarlamanın ve veri sürümünün karşılaştırdığınız dönemlerde tutarlı olup olmadığını kontrol edin. Tarihsel veriler sonradan revize edilebilir; düzeyde görülen ani sıçrama, ekonomiye aynı büyüklükte yeni para girdiğini kanıtlamaz. Değişimi ölçmek için tanımı aynı kalan dönemleri karşılaştırın veya Mayıs 2020'deki istatistiksel kopuşu açıkça belirtin.

M1 ve M2, para tabanı değildir. Güncel H.6 tablosunda para tabanı, dolaşımdaki nakit ile mevduat kuruluşlarının Federal Reserve'de tuttuğu rezerv bakiyelerinin toplamıdır. Banka rezervleri, bankaların merkez bankasındaki varlıklarıdır; M1'e giren hane ve işletme mevduatlarıyla aynı kalem değildir. Aynı tabloda birbirine yakın gösterilmeleri, bu kavramların birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez.

Bu toplamlar hanelerin tüm servetini veya her bireyin kullanıma hazır parasını da göstermez. Konut, hisse senedi ve emeklilik hakları gibi her varlık türünü kapsamaz; sayılan mevduatların kimler arasında dağıldığını da açıklamaz. M2, M1'den daha geniştir ancak “herkesin hemen harcayabileceği toplam para” için evrensel bir ölçü değildir. İçindeki kalemlerin erişim koşulları, likiditesi ve istatistiksel kapsamı farklıdır.

Son olarak, M1 veya M2'nin artması tek başına fiyatların hemen hızlanacağını kanıtlamaz ve enflasyonu mekanik olarak tahmin etmez. Parasal büyüklükler, kredi, talep ve fiyatlar arasında farklı kanallar bulunur; dolaşım hızı, likit varlık tutma isteği, üretim, beklentiler ve kredi verme kararları da önem taşır. Fiyat değişimlerini ölçmek için para arzını enflasyon endeksi gibi kullanmak yerine CPI, PCE ve GSYH deflatörü arasındaki farkları inceleyin.

Bu ilişki bazen M × V = P × Y biçiminde yazılır: M seçilen parasal büyüklüğü, V paranın dolaşım hızını, P fiyat düzeyini, Y ise reel üretimi gösterir. Tanımlar tutarlı olduğunda bu, parasal büyüklüğü nominal üretimle ilişkilendiren bir muhasebe özdeşliğidir; tek başına bir tahmin modeli değildir. V'nin sabit kaldığını ya da M'deki artışın P'yi otomatik olarak aynı oranda yükselteceğini söylemez.

Önce soruyu belirleyin: Güncel tanımdaki en likit mevduatları mı, daha geniş bir parasal büyüklüğü mü, yoksa belirli bir dönemdeki değişimi mi inceliyorsunuz? Sonra verinin dipnotlarını açıp her dönemde hangi bileşenlerin kullanıldığını, birimi ve mevsimsel ayarlamayı, ayrıca revizyon tarihini kontrol edin. Uzun dönemli grafiklerde Mayıs 2020'yi M1 tanımı için bir dönüm noktası olarak işaretleyin.

Farklı yıllardaki satın alma gücünü karşılaştırıyorsanız M1 ve M2 fiyat artışına göre düzeltilmiş değildir. Bunun için nominal ve reel ölçüleri ayırmak gerekir. Nominal ve reel GSYH arasındaki fark, fiyat değişimiyle üretim hacmi değişimini ayırmanın nedenini anlatır. Fiyat artış hızının yavaşlaması, genel fiyat düzeyinin düşmesiyle aynı değildir; bunu dezenflasyon ve deflasyon karşılaştırmasında okuyabilirsiniz.

Sonuç yazarken dönemi ve tanımı belirtin: “Mayıs 2020'den itibaren geçerli M1 tanımında tasarruf mevduatları da yer alır.” Bu açıklama, istatistiksel sınıflandırmayı para dağıtımı sanmayı, banka rezervleriyle halkın mevduatını karıştırmayı ve parasal büyüklükleri kesin enflasyon tahmini gibi sunmayı önler. M1 ve M2 tek başına Fed'in para politikasının ne kadar sıkı ya da gevşek olduğunu göstermez; politika faizini ve diğer finansal koşulları da değerlendirmek gerekir.