Hiệu ứng đường cong J là gì? Đồng tiền mất giá và cán cân thương mại

Hiệu ứng đường cong J là một diễn biến điều chỉnh có thể xảy ra sau khi đồng tiền mất giá: cán cân thương mại ban đầu chuyển theo hướng thâm hụt lớn hơn hoặc thặng dư nhỏ hơn, rồi cải thiện khi lượng hàng hóa giao dịch phản ứng. Nếu trục ngang là thời gian và trục dọc là cán cân thương mại, chuỗi này có thể trông giống chữ J. Đây là một khả năng về lý thuyết và thực nghiệm, không phải quy luật mà mọi lần mất giá đều phải tuân theo.

Cơ chế có thể được chia thành hai giai đoạn. Thay đổi tỷ giá có thể tác động đến giá và giá trị xuất nhập khẩu tính bằng nội tệ trước khi doanh nghiệp và hộ gia đình thay đổi lượng mua hoặc bán. Sau đó, nếu khách hàng phản ứng với mức giá tương đối mới, lượng xuất khẩu và nhập khẩu có thể dịch chuyển. Vì vậy, tác động ban đầu lên giá và phản ứng về lượng xuất hiện sau đó có thể kéo cán cân thương mại theo hai hướng khác nhau. Tài liệu của IMF mô tả đường cong J như một lộ trình trễ có thể xảy ra; biểu đồ kinh điển của tổ chức này được dựng từ các giả định cụ thể về phản ứng giá và lượng. {source:imfJCurve1979} {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Giả sử tỷ giá được yết bằng số đơn vị nội tệ đổi lấy một đơn vị ngoại tệ. Nếu tỷ giá tăng từ 1,00 lên 1,10, một đơn vị ngoại tệ hiện cần nhiều hơn 10% nội tệ; nội tệ đã mất giá 10% so với đồng tiền đó. Nếu yết theo chiều ngược lại, con số sẽ đi theo hướng khác. Hãy xác định quy ước yết tỷ giá trước khi nói một đồng tiền tăng hay giảm giá.

Sự giảm giá trị do thị trường thường được gọi là mất giá tiền tệ. Chính phủ hoặc ngân hàng trung ương cũng có thể hạ mức ngang giá cố định hay được quản lý; hành động đó thường được gọi là phá giá. Hai thuật ngữ gắn với những chế độ tỷ giá khác nhau, dù nghiên cứu và bản dịch đôi khi dùng chúng không thật chặt chẽ. Cơ chế đường cong J ở đây nói về thay đổi giá tương đối giữa các đồng tiền và quá trình điều chỉnh thương mại, không phải khuyến nghị chính sách cụ thể.

Cán cân thương mại là giá trị xuất khẩu trừ giá trị nhập khẩu trong một kỳ, theo phạm vi được nêu rõ, chẳng hạn chỉ hàng hóa hoặc cả hàng hóa và dịch vụ. Ngay sau khi nội tệ mất giá, đơn hàng đã đặt, lịch giao hàng và hợp đồng giá có thể chưa thay đổi. Nếu giá nhập khẩu quy ra nội tệ tăng trong khi lượng nhập gần như giữ nguyên, hóa đơn nhập khẩu có thể tăng trước khi người mua tìm được hàng thay thế hoặc giảm mua. Lượng xuất khẩu cũng cần thời gian phản ứng, nên nhu cầu từ nước ngoài không nhất thiết tăng ngay.

Kết quả còn tùy thuộc hợp đồng và đồng tiền dùng để lập hóa đơn. Nếu giá xuất khẩu cố định bằng đồng tiền của nước xuất khẩu, người mua nước ngoài có thể thấy giá thấp hơn sau khi đồng tiền nước đó mất giá, trong khi nhà xuất khẩu ban đầu vẫn nhận gần như cùng một khoản nội tệ trên mỗi đơn vị. Nếu giá được cố định bằng đồng tiền của người mua, diễn biến giá và doanh thu sẽ khác. Giá nhập khẩu cũng có thể chỉ chuyển một phần hoặc chuyển chậm theo thay đổi tỷ giá. Minh họa năm 1979 của IMF mô tả một chuỗi khả dĩ trong đó giá nhập khẩu bằng nội tệ điều chỉnh trước lượng nhập; đây là tình huống dựa trên giả định, không phải kết quả áp dụng cho mọi nền kinh tế. {source:imfJCurve1979} {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Hãy hình dung một nền kinh tế nhỏ thu về 100 đơn vị nội tệ từ xuất khẩu và chi 120 đơn vị nội tệ để nhập khẩu trong một kỳ. Cán cân thương mại là 100 − 120 = −20. Để minh họa đơn giản, giả sử ban đầu một đơn vị ngoại tệ có giá một đơn vị nội tệ, hàng nhập được định giá bằng ngoại tệ, còn hợp đồng và lượng giao dịch chưa đổi ngay sau biến động tỷ giá.

Sau khi nội tệ mất giá 10%, tỷ giá tăng lên 1,10 đơn vị nội tệ cho mỗi đơn vị ngoại tệ. Nếu lượng nhập và giá bằng ngoại tệ không đổi, hóa đơn nhập khẩu 120 sẽ thành 132 đơn vị nội tệ. Ở hàng cuối, giả sử lượng xuất khẩu tăng 20% trong khi khoản nội tệ nhận được trên mỗi đơn vị vẫn giữ nguyên, còn lượng nhập khẩu giảm 10%. Chi nhập khẩu khi đó là 108 đơn vị ngoại tệ × 1,10 = 118,8 đơn vị nội tệ. Trong ví dụ được đơn giản hóa có chủ ý này, cán cân cải thiện từ −32 lên +1,2.

Mọi con số trong bảng đều được tạo ra để minh họa. Kịch bản giả định tỷ giá được chuyển hoàn toàn vào hóa đơn nhập khẩu bằng nội tệ, khoản thu trên mỗi đơn vị xuất khẩu không đổi, không có thay đổi giá hay cầu nào khác và lượng giao dịch phản ứng theo đúng mức đã nêu. Đây không phải dự báo hay ước lượng thực nghiệm. Nếu đồng tiền lập hóa đơn, hợp đồng, nhu cầu hoặc giới hạn nguồn cung khác đi, cán cân có thể đi theo một lộ trình khác.

Doanh nghiệp xuất khẩu cũng có thể chịu chi phí cao hơn. Những hãng phụ thuộc vào nguyên liệu hoặc năng lượng nhập khẩu có thể thấy giá đầu vào tăng sau khi đồng tiền mất giá, làm giảm một phần lợi thế giá chào cho người mua nước ngoài. Cùng một biến động tiền tệ có thể tác động đồng thời đến chi phí sản xuất, giá xuất khẩu và lượng hàng bán. Mức phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu vì thế cũng quan trọng. {source:imfOilExportersAdjustment2016}

Độ co giãn đo mức độ lượng cầu phản ứng với thay đổi của giá tương đối. Nếu người mua có ít lựa chọn thay thế trong ngắn hạn, lượng nhập khẩu có thể gần như không đổi dù giá tính bằng nội tệ tăng. Trong thời gian dài hơn, người mua có thể đổi nhà cung cấp, thiết kế lại sản phẩm hoặc giảm tiêu dùng; nhà xuất khẩu có thể tìm thị trường mới hay mở rộng sản xuất. Thời điểm và quy mô các phản ứng này quan trọng cùng với giá trị thương mại ban đầu. {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Trong mô hình giáo khoa giả định cán cân thương mại ban đầu cân bằng và tỷ giá truyền dẫn hoàn toàn vào giá thương mại, điều kiện Marshall–Lerner nói rằng tổng độ co giãn giá theo giá trị tuyệt đối của cầu xuất khẩu và cầu nhập khẩu phải lớn hơn một thì mất giá mới cải thiện cán cân về dài hạn. Nếu cán cân ban đầu không cân bằng hoặc mức truyền dẫn không hoàn toàn và khác nhau giữa các mặt hàng, phép tính sẽ thay đổi. Vì thế, điều kiện này không phải công thức dự đoán một dòng cho mọi nền kinh tế. {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Ngay cả khi giá tương đối thay đổi, người mua cũng có thể không chuyển nhà cung cấp ngay. Doanh nghiệp có thể gặp chu kỳ sản xuất dài, giới hạn công suất, đầu vào chuyên biệt hoặc hợp đồng đã ký từ nhiều tháng trước. Hộ gia đình có thể ít lựa chọn thay thế cho mặt hàng thiết yếu nhập khẩu. Nhà xuất khẩu cũng cần thời gian để tăng ca sản xuất, tìm đầu vào hoặc tiếp cận khách hàng mới. Trong lúc đó, nhu cầu toàn cầu, thu nhập trong nước, giá hàng hóa cơ bản hay chi phí vận tải có thể cùng thay đổi và tác động đến cán cân.

Do đó, sau khi đồng tiền mất giá, cán cân thương mại có thể cải thiện, tiếp tục xấu đi trong thời gian dài, hầu như không đổi hoặc diễn biến theo một trình tự khác. Nhãn “đường cong J” mô tả hình dạng của một chuỗi số liệu; nó không chứng minh tỷ giá là nguyên nhân duy nhất, cũng không cho thấy lượng giao dịch chắc chắn sẽ điều chỉnh đủ để đảo chiều.

Giá trị thương mại được công bố thường là danh nghĩa: tổng tiền có thể thay đổi khi giá hoặc tỷ giá biến động, ngay cả trước khi lượng hàng thực tế thay đổi. Thước đo theo lượng cố gắng tách biến động giá nhưng phụ thuộc vào chỉ số và cách giảm phát được sử dụng. Khi một nghiên cứu nói đến đường cong J, hãy xem họ theo dõi giá trị hay khối lượng thương mại và cán cân được tính bằng nội tệ hay đơn vị khác. {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Một ước lượng từ chế độ tỷ giá này có thể thay đổi sau một đứt gãy cấu trúc hoặc khi cơ cấu hàng hóa dịch chuyển. Một số nghiên cứu tìm thấy phản ứng khác nhau trong giai đoạn đồng tiền lên giá và mất giá, thay vì một hệ số cố định. Trước khi áp dụng kết quả cho một giai đoạn khác, hãy xem nghiên cứu có kiểm tra những thay đổi như vậy hay không. {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Một nghiên cứu của IMF năm 2004 về Croatia ước lượng phản ứng ngắn hạn và dài hạn bằng các mô hình thay thế và thước đo tỷ giá thực hiệu lực khác nhau; nghiên cứu báo cáo bằng chứng về đường cong J trong trường hợp đó. Một bài nghiên cứu của IMF về Thổ Nhĩ Kỳ xem xét giai đoạn khác và nhận thấy tỷ giá thực hiệu lực có liên quan đến điều chỉnh cán cân, nhưng tác động bất đối xứng và thường nhỏ hơn chênh lệch tăng trưởng thu nhập giữa các đối tác thương mại. Các kết quả này gắn với mẫu, phương pháp và giai đoạn cụ thể; chúng không đưa ra lịch trình cho quốc gia khác. {source:imfCroatiaJCurve2004} {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Kết quả còn khác theo mặt hàng mà nền kinh tế xuất và nhập khẩu. Một nghiên cứu về các nước xuất khẩu dầu cho thấy tác động của tỷ giá lên cán cân đối ngoại có thể nhỏ ở những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào dầu, trong khi chính sách tài khóa có vai trò lớn hơn trong mẫu giới hạn của nghiên cứu. Các nước xuất khẩu dầu có đặc điểm riêng về doanh thu, định giá và sản xuất, nên không thể khái quát kết quả cho mọi nước xuất khẩu. Nghiên cứu minh họa vì sao cùng một tỷ lệ thay đổi tiền tệ không tạo ra cùng một phản ứng thương mại. {source:imfOilExportersAdjustment2016}

Khi đọc một kết luận thực nghiệm, hãy kiểm tra cán cân nào được đo, thước đo tỷ giá là danh nghĩa hay thực hiệu lực, hóa đơn dùng đồng tiền nào và mô hình xử lý độ trễ ra sao. Cũng cần xem phạm vi gồm hàng hóa hay cả hàng hóa và dịch vụ, nghiên cứu có tính đến thu nhập và giá hàng hóa cơ bản không, và tỷ giá đã biến động bao nhiêu trong mẫu. Một biểu đồ hay ước lượng của một quốc gia không thể trả lời mọi câu hỏi này.

Cán cân thương mại ghi nhận xuất khẩu trừ nhập khẩu trong một phạm vi được xác định. Tài khoản vãng lai rộng hơn: theo định nghĩa cán cân thanh toán, nó còn gồm dòng thu nhập và chuyển giao vãng lai bên cạnh thương mại hàng hóa và dịch vụ. Một nhận định về đường cong J trong thương mại hàng hóa không tự động mô tả dịch vụ, thu nhập đầu tư, kiều hối hay toàn bộ tài khoản vãng lai. Phần giải thích của IMF phân biệt phạm vi hạch toán này và cũng liên hệ tài khoản vãng lai với tiết kiệm và đầu tư quốc gia. {source:imfCurrentAccountDeficits}

Biến động tỷ giá có thể ảnh hưởng đến giá trị hàng hóa bằng nội tệ và lượng được ghi nhận, nhưng tài khoản vãng lai còn phản ánh thanh toán thu nhập, chuyển giao và các dòng khác. Vì vậy, tài khoản vãng lai có thể dịch chuyển khác với cán cân thương mại hàng hóa. Xem Cán cân vãng lai khác cán cân thương mại ở điểm nào? để hiểu ranh giới hạch toán.

Khoảng thời gian quan sát cũng quan trọng trong nghiên cứu thực nghiệm. Một mẫu dữ liệu có thể kết thúc sau khi ghi nhận giai đoạn xấu đi ban đầu nhưng trước khi quan sát được sự phục hồi về sau. Các nghiên cứu có thể dùng tần suất dữ liệu, thước đo tỷ giá, định nghĩa thương mại, biến kiểm soát và độ trễ khác nhau. Hãy so sánh các chỉ tiêu cùng phạm vi và đừng coi đường đi ước lượng là lịch điều chỉnh phổ quát. {source:imfCroatiaJCurve2004} {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Chỉ nhìn biểu đồ trước và sau biến động tỷ giá không thể tách riêng tác động của tỷ giá. Một ước lượng đáng tin cậy cần xét thu nhập trong nước và ở đối tác, giá toàn cầu, chính sách hoặc cú sốc nguồn cung xảy ra cùng lúc; đồng thời phải nêu mô hình hay phép so sánh dùng để ước lượng điều gì có thể xảy ra nếu tỷ giá không đổi. Nghiên cứu về Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy tăng trưởng thu nhập của đối tác có thể lấn át phần tác động ước lượng của tỷ giá thực. {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Trước hết, hãy xác định chuỗi số liệu và quy ước yết tỷ giá. Nhận định nói về giá trị danh nghĩa hay cán cân đã điều chỉnh theo lượng, hàng hóa hay hàng hóa và dịch vụ, cán cân song phương hay tổng thể, và được tính bằng nội tệ hay đơn vị khác? Cần xem ngày sự kiện và khoảng thời gian được gọi là hình chữ J. Cán cân danh nghĩa có thể thay đổi do giá ngay cả trước khi lượng hàng thay đổi.

Tiếp theo, hãy xem liệu phân tích có tách kênh tỷ giá khỏi các thay đổi cung cầu khác không. Đồng tiền mất giá có thể xảy ra cùng lúc với chi tiêu hộ gia đình tăng hoặc giảm, cú sốc giá hàng hóa, thay đổi thuế, suy thoái ở nước ngoài hoặc khó khăn trong tiếp cận đầu vào nhập khẩu. Chỉ riêng đường đi của cán cân không cho biết yếu tố nào đã gây ra từng phần biến động.

Cuối cùng, hãy coi đường cong J là lời giải thích có điều kiện chứ không phải dự báo. PPP và tỷ giá thị trường: Vì sao GDP có hai cách quy đổi phân biệt điều chỉnh mức giá với cách yết tỷ giá thị trường; không cách nào tự dự báo cán cân thương mại. Tỷ lệ trao đổi thương mại và cán cân thương mại khác nhau thế nào? phân biệt giá tương đối xuất nhập khẩu với giá trị thương mại được ghi nhận. Hãy xem chúng cùng lượng thương mại, giả định của nghiên cứu và bối cảnh kinh tế của quốc gia trước khi kết luận.