İşlem yönü nasıl sınıflandırılır? Kotasyon, tick testi ve Lee–Ready

Piyasa mikro yapısında bir işleme “alış” etiketi verildiğinde çoğu zaman alıcı başlatımlı işlem kastedilir: alıcı, satıcının defterde bekleyen likiditesini alacak bir piyasa veya piyasaya dönüştürülebilir emir göndermiştir. “Satış” etiketi satıcının aynı şekilde başlatıcı olduğu anlamına gelir. Yine de tamamlanan her işlemde iki taraf da vardır; etiket karşı taraf yokmuş gibi bir şey söylemez.

Bu ayrım, gerçekleşmiş işlem akışını incelerken önemlidir. Alış fiyatını geçen alıcıya agresör ya da likidite alan taraf; bekleyen satış limit emrini veren kişiye pasif ya da likidite sağlayan taraf denebilir. Sınıflandırma, agresörün yeni bir uzun pozisyon açtığını, kısa pozisyon kapattığını, hedge yaptığını veya müşteri emrini gerçekleştirdiğini göstermez. Kimliği, amacı ve işlemin ardından taşıdığı risk bilinmez.

İşlem kaydı ile kotasyon akışında çoğu zaman başlatan tarafı doğrudan bildiren bir alan yoktur. Bu nedenle araştırmacı işlem fiyatı, önceki işlemler ve kotasyonlardan yararlanır. Özellikle yalnızca tarihsel fiyatların saklandığı veri kümelerinde etiketi belirli bir kuralla üretilmiş tahmin olarak ele alın; ham gözlem gibi sunmayın.

Tick testi, mevcut işlem fiyatını bir önceki işlem fiyatıyla karşılaştırır. Fiyat yükselmişse uptick (yukarı tik) olur ve işlem alış olarak etiketlenir; düşmüşse downtick (aşağı tik) olur ve satış etiketi alır. Defter kotasyonları bulunmadığında da uygulanabildiği için yalnızca işlem fiyatlarını içeren bazı geçmiş veri kümelerinde kullanışlıdır.

Fiyat değişmemişse buna zero tick denir. Genellikle işaret son sıfır olmayan harekete göre taşınır: fiyat en son yükseldiyse aynı fiyattaki yeni işlem alış, en son düştüyse satış sayılır. Böylece art arda aynı fiyattan geçen işlemler sınıflandırılabilir, ancak eski bir yön birkaç işlem boyunca da taşınabilir. Önceki sıfır olmayan fiyat hareketi hiç yoksa yön çözümsüz kalır; o durumda rastgele alış veya satış atamak yerine bilinmiyor olarak bırakın.

Kural basittir, ama her zaman doğru değildir. Kotasyonun kendisi değiştiği için fiyat yükselmiş olabilir; son işlem alıcı tarafından başlatılmış olmak zorunda değildir. Seyrek işlemler, senkronize olmayan mesajlar, zaman sırası dışında bildirilen işlemler, açık artırmalar ve özel işlem türleri de varsayımı bozar. Lee ve Ready, tick testini özellikle kotasyonun açık cevap vermediği durumlarda yararlı görür, ancak etiketin kalitesi verinin zamanlamasına ve kapsamına bağlıdır (Lee ve Ready, 1991).

En iyi alış ve satış kotasyonu biliniyorsa midpoint, bid ile ask fiyatlarının ortalamasıdır. İşlem midpoint’in üzerindeyse alış, altındaysa satış olarak sınıflandırılır. Tam midpoint’teki bir işlem tek başına yön belirtmez; tick testi gibi ek bir kural veya sınıflandırılmamış etiketi gerekir. Ask fiyatından gerçekleşen işlem genellikle alıcı agresöre, bid’den gerçekleşen ise satıcı agresöre işaret eder; bunun için kotasyon ile işlem doğru zamanda eşleşmelidir.

Spread’in içindeki işlemlerde çıkarım daha zayıftır. Bid ve ask arasındaki fiyat, iyileştirilmiş bir limit emirinden, gizli likiditeden, iç eşleştirmeden veya veri kaynağının zamanlama özelliğinden kaynaklanabilir. Yalnızca midpoint’e uzaklık, emri hangi tarafın başlattığını kanıtlamaz. Spread genişse ya da midpoint fiyat adımına yuvarlanıyorsa tek tiklik bir fark etiketi değiştirirken ekonomik fark çok küçük olabilir.

En önemli koşul, kotasyonun gerçekleşme anında geçerli ve aynı enstrüman ile işlem yerine ait olmasıdır. Gecikmeli, konsolide veya başka venue’den gelen bir kotasyon, aslında işlemin ardından oluşmuş olabilir. Önce kaynağı ve zaman damgalarını eşleştirin; vadeli işlem emir defteri ve Time and Sales karşılaştırması, emir defteri durumu ile gerçekleşmiş işlem kaydının neden farklı veri türleri olduğunu açıklar.

Klasik Lee–Ready işlemi önce ilgili kotasyonla karşılaştırır: ask veya üzerindeki fiyat alıcı-agresör, bid veya altındaki fiyat satıcı-agresör olarak sınıflandırılır. Spread içindeki işlem midpoint’te değilse özgün yöntem onu daha yakın kotasyonun tarafına atar; tam midpoint’te tick testine döner. Tick testinde de önceki sıfır olmayan hareket yoksa gözlem sınıflandırılmamış bırakılabilir. Yazılımda “tam midpoint” tanımı, fiyatların hassasiyetini ve minimum fiyat adımını dikkate almalıdır.

Yazarlar ayrıca kotasyonun zamanlamasını ayarladı. Çalışmalarında işlemin hemen öncesinde kayda geçen kotasyon, işlemin kendisini zaten yansıtmış olabiliyordu; 1988 NYSE verisi için işlemden en az beş saniye önce oluşmuş en son kotasyonu kullandılar. Bu tarihsel gecikme, o dönemin veri kaydı ve senkronizasyon sorunlarına yönelik araştırma tercihiydi; günümüz elektronik piyasaları için evrensel ayar değildir. Yüksek frekanslı veride beş saniye, tamamen farklı bir defter durumuna işaret edebilir.

Bir uygulama bu sayıyı kopyalamak yerine olay sırasını ve zaman damgalarının kalitesini belirlemelidir. İşlem ve kotasyonların saatleri aynı mı? Borsa zamanı mı yoksa sağlayıcıya geliş zamanı mı kullanılıyor? Eşit zaman damgaları, işlemler arasındaki birden fazla kotasyon, kayıp mesajlar ve kotasyonsuz dönemler nasıl ele alınıyor? Feed’in belgelenmiş sırası veya daha kısa gecikme daha uygun olabilir. Seçiminizi analize başlamadan belirleyin; aranan ölçütü güzelleştirmek için sonradan ayarlamayın.

En iyi alışın 100,00, en iyi satışın 100,04 olduğunu ve midpoint’in 100,02 çıktığını varsayalım. Önceki işlem 100,00’dan gerçekleşmiş olsun. Bu sayılar yalnızca sınıflandırma kurallarını göstermek için varsayımsaldır; gerçek bir piyasayı veya işlem sonucunu anlatmaz.

Sonraki işlem 100,01’den geçsin. 100,01 önceki 100,00 fiyatından yüksek olduğundan tick testi alış der. Ancak fiyat 100,02 midpoint’inin altında olduğu için kotasyon kuralı satış der. Bu aritmetik bir hata değildir: kurallar farklı kanıtları kullanır. Spread içindeki bir işlemde gözlenen fiyat, hangi tarafın doğru olduğunu tek başına belirlemeye yetmez.

Daha sonra işlem tam midpoint olan 100,02’den geçsin. Yalın kotasyon kuralı yön vermez; Lee–Ready tick testine döner. 100,02 son 100,01 fiyatından yüksek olduğundan tick-test yedeği alış sonucunu verir. Bir sonraki işlem ask olan 100,04’te gerçekleşirse kotasyon karşılaştırmasına göre normalde alış yönünde sınıflandırılır. Gerçek bir uygulama yine de yuvarlamayı, sıfır tikleri, eski kotasyonları ve uyuşmayan zaman damgalarını işlemelidir.

Bu örnek, midpoint’te geçen her işlemin alış olduğu veya 100,01’deki satış etiketinin kesinlikle yanlış olduğu anlamına gelmez. Farklı kuralların aynı işlem için çatışabileceğini ve karar kuralının belgelenmesi gerektiğini gösterir. Borsa kaynaklı agresör alanı varsa tek fiyat çıkarımından daha doğrudan olabilir, fakat o alan da ilgili piyasanın teknik tanımına göre yorumlanmalıdır.

Üç işlemin miktarlarını sırasıyla 4, 3 ve 2 olarak varsayalım. Lee–Ready ilkine satıcıyı başlatan, sonraki ikisine alıcıyı başlatan işareti verir: −4 + 3 + 2 = +1. Yalnız tick testi uygulanırsa, 100.00’dan başlayan üç fiyat değişimi de uptick’tir ve +4 + 3 + 2 = +9 olur. Sınıflandırma seçimi, fiyatlar ve miktarlar aynı kalırken toplamı 8 birim değiştirir. Bu yalnızca varsayımsal bir hesaplamadır, piyasa sonucu değildir.

Ellis, Michaely ve O’Hara, Nasdaq’a ait özel işlem verilerinde farklı sınıflandırma yöntemlerini karşılaştırdı. İnceledikleri örneklemde kotasyon kuralının doğruluğu yüzde 76,4, tick kuralının yüzde 77,66 ve Lee–Ready’nin yüzde 81,05 olarak raporlandı. Bu oranlar o karşılaştırmanın tarifidir; her piyasa için doğruluk vaadi değildir. Dönem, enstrümanlar, zaman damgası kalitesi, gerçek yönün nasıl doğrulandığı ve spread içindeki işlem oranı sonucu etkiler. Son gruptaki işlemler özellikle zordu (Ellis, Michaely ve O’Hara çalışması).

Jurkatis, işlem ve kotasyon kayıtlarını daha ayrıntılı veriyle eşleştiren full-information sınıflandırma yöntemi önerdi. Çalışmasında yöntem, özellikle zaman damgalarının hassasiyeti düşükken karşılaştırdığı standart kurallardan daha iyi sonuç verdi. Bu, belirli çalışmanın ampirik bulgusudur; başka borsa, sözleşme veya protokolde üstünlük garantisi değildir. Tam bilgi yöntemi, defterin mesaj akışından doğru biçimde yeniden kurulmasını gerektirir ve yalnızca konsolide geçmiş veri gören kullanıcıya açık olmayabilir (Jurkatis, 2022).

Yöntemleri karşılaştırırken mümkünse platformun sağladığı bağımsız yön etiketi kullanın; sınıflandırılmış, çözümsüz ve dışlanan işlemlerin oranını da ayrı raporlayın. Genel doğruluk, spread içindeki veya seyrek işlem gören ürünlerdeki hataları gizleyebilir. Referans etiket de aynı kuralın başka bir sürümünden üretilmişse karşılaştırma gerçek yönü doğrulamış olmaz.

Bazı piyasa veri akışları agresör tarafını doğrudan bildirir. CME MDP 3.0 Trade Summary belgesinde AggressorSide alanı hangi tarafın agresör olduğunu veya agresör olmadığını belirtir: 1 bid tarafı agresör, 2 ask tarafı agresördür. Bu değerleri ilgili mesaj formatı içinde okumak gerekir; tanımlı agresör olmayan durumu gelişigüzel bir alış veya satış etiketine çevirmeyin (CME MDP 3.0 teknik belgesi).

Nasdaq TotalView-ITCH, eklenen ve defterde bekleyen görünür emrin tarafını verir; yürütme mesajları da bu emrin tanımlayıcısına bağlanabilir. Bekleyen emir satıcı tarafındaysa onu alan karşı işlem çoğunlukla alıcı agresördür; bekleyen emir alıcıysa mantık tersine döner. Ancak bu, her yerde bulunan doğrudan agresör alanı değil, mesajlar arası bağlantıdan yapılan çıkarımdır. ITCH’in mesaj türlerine özgü kuralları vardır: örneğin Non-Cross Trade mesajındaki Buy/Sell Indicator, spesifikasyona göre resting order tarafına bakılmaksızın her zaman “B” olabilir. Aynı isimli baytı agresör yönü sanmayın; ilgili mesaj türünü güncel Nasdaq belgesine göre çözümleyin (TotalView-ITCH 5.0).

Borsanın alanı, yalnızca belgelenen anlamı, mesaj sürümü ve yayımlama koşulları dahilinde sezgisel sınıflandırmadan daha doğrudandır. Başka bir piyasa agresör tarafını hiç vermeyebilir. OFI ve limit emir defteri değişimleri de işlem tarafını etiketlemekle aynı şey değildir: OFI zaman içinde kotasyon ve kuyruk değişimlerini toplar, imzalı hacim ise tek tek gerçekleşmiş işlemlere bir yön etiketi verdikten sonra hesaplanır.

Önce işlem kaynağını, kotasyon kaynağını, tam enstrümanı, işlem yerini, saat dilimini, zaman damgası hassasiyetini ve mesaj sıralama kuralını sabitleyin. Ardından yerel kotasyon mu yoksa konsolide NBBO mu kullandığınızı, tick testi için hangi işlem dizisinin esas olduğunu ve aynı fiyatlı tekrarları, midpoint’i, kilitli piyasayı, açık artırma işlemlerini, gecikmeli raporları, kotasyon dışı fiyatları nasıl ele aldığınızı yazın. Bu kararlar etiketleri değiştirir ve tekrar üretilebilir olmalıdır.

Algoritmayı her işleme mutlaka yön atamaya zorlamayın. Kotasyon yoksa veya kilitliyse, zaman damgası uyuşmuyorsa, mesajlar sırasızsa ya da tick testinden önce sıfır olmayan hareket oluşmadıysa yön belirsiz kalabilir. Bu durumların oranı verinin kullanılabilirliğini anlatır. Eksik etiketleri en yakın işlem veya gelecekteki fiyat hareketiyle doldurmak, fark edilmeden geleceğe ait bilgi sızdırabilir.

Elle denetim için her işlemden önceki ve sonraki mesajları içeren küçük bir örneklem seçin. En iyi bid/ask, midpoint, işlem fiyatı, son sıfır olmayan fiyat değişimi, mesaj türü ve varsa borsa alanını karşılaştırın. Ask, bid, spread içi ve midpoint işlemlerini ayrı inceleyin. Kotasyonun işlemin kendisiyle yenilenip yenilenmediğini kontrol edin ve sonucu gerekçeli birkaç zaman ayarıyla tekrar hesaplayın. Duyarlılık analizi sonuçların kararlılığını gösterir; önceden belirlenmiş ölçüt olmadan en iyi görünen sürümü seçme izni vermez.

Bir toplama yöntemi, S = Σ sᵢvᵢ biçimindeki signed volume değeridir: tahmin edilen alışta sᵢ = +1, satışta sᵢ = −1, vᵢ ise işlem miktarıdır. Sonuç pencereye, venue kapsamına, miktar birimine ve yönü çözülemeyen işlemlerin dışlanıp dışlanmamasına bağlıdır. Bu yüzden toplamla birlikte kapsama oranını ve bilinmeyenlerin nasıl ele alındığını da bildirin.

Alıcı-agresör işlemi kısa pozisyon kapatma olabilir, satıcı uzun pozisyon azaltıyor olabilir; iki taraf da hedge yapıyor veya daha büyük bir emrin bir bölümünü gerçekleştiriyor olabilir. Sınıflandırma, işlem sonrası riski kimin taşıdığını, yatırım ufkunu ya da başka venue’de ne gerçekleştiğini göstermez. Bir dakika boyunca imzalı alım hacmi toplamak da ayrı bir seçimdir: belirlenen pencereye ve toplama yöntemine bağlı bir istatistiktir, yeni açılmış uzun pozisyonların listesi değildir.

Tarafı doğru etiketlemek gelecekte getiri olacağını kanıtlamaz. Veriler ulaşmadan fiyat değişmiş olabilir, işlem kısmen dolmuş olabilir; spread, komisyon, gecikme, piyasa etkisi ve çıkış fiyatı kısa vadeli hareketi silebilir. Gerçekleşen maliyeti incelemek için başka bir analiz gerekir: implementation shortfall rehberi, karar fiyatı, gerçekleşmeler ve doldurulamayan miktar arasındaki farkı açıklar.

Araştırma raporunda sınıflandırma kuralını, zaman protokolünü, belirsiz etiket oranını, örneklemi ve doğrulama yöntemini belirtin. Veri yalnızca başlatan tarafı tahmin ediyorsa bu sonucu katılımcı niyetinin doğrudan kanıtı diye sunmayın. Mikroyapı etiketi akışları betimlemeye yardımcı olabilir, ancak bir işlem sinyali, öngörü veya sonuç garantisi değildir.