Phillips Eğrisi Nedir? Enflasyon, İşsizlik ve Sınırları

Phillips eğrisi her dönem ve ülke için geçerli tek bir doğru değil, birbiriyle ilişkili modellerin ve ampirik bulguların genel adıdır. Ders kitaplarındaki yaygın kısa vadeli biçim, enflasyon ile işsizlik arasında negatif bir ilişki gösterir: İşgücü piyasası sıkılaştığında firmalar çalışan bulmak için daha fazla rekabet edebilir; ücretler ve maliyetler hızlanabilir, işletmeler de bu maliyetlerin bir bölümünü fiyatlara yansıtabilir. Talep zayıflayıp kullanılmayan kapasite arttığında fiyat ve ücret baskısı hafifleyebilir. Bu olası bir örüntüdür; her ay ve her ülkede işleyen bir yasa değildir.

Adı, ekonomist A. W. Phillips’in 1958’de Birleşik Krallık’a ait uzun dönemli veriler üzerine yaptığı çalışmadan gelir. İlk çalışma, işsizlik ile parasal ücretlerin değişim hızı arasındaki ilişkiyi inceliyordu; günümüzde sık kullanılan tüketici fiyatı enflasyonunu değil. Daha sonraki çalışmalar fikri fiyat enflasyonuna genişletti ve beklentileri, arz maliyetlerini ve ekonomik atıllık ölçülerini ekledi. Federal Rezerv’in eğrinin tarihine ilişkin açıklaması da sonraki modellerde kaynak kullanımının ve beklentilerin rolünü vurgular. {source:fedKuglerInflationExpectationsPhillips2025}

Bir grafiği okurken dikey eksenin ne ölçtüğünü kontrol edin. İşsizlik ile ücret artışını karşılaştıran grafik, işsizlik ile CPI ya da PCE enflasyonunu karşılaştıran grafikle aynı sonucu ölçmez. Yatay eksende işsizlik yerine çıktı açığı, açık iş sayısı veya kaynak kullanımını daha geniş ölçen bir değişken de bulunabilir. “Phillips eğrisi” etiketi, kullanılan veriyi veya denklemi tek başına belirtmez.

Açıklamalardan biri, ücret ve fiyatların hemen ayarlanmamasına dayanır. İşverenler ücretleri seyrek yeniden belirleyebilir; işletmeler sözleşmeleri, sistemleri ve etiketleri değiştirmek veya müşterilere haber vermek maliyetli olduğu için fiyatlarını sık güncellemeyebilir. Talep, tüm fiyatlar ayarlanmadan önce güçlenirse fiyatını değiştirmeyen firmalar daha çok sipariş alıp işe alımı artırabilir; fiyatını güncelleyenler ise zam yapabilir. Böylece bir süre enflasyon hızlanırken işsizlik düşebilir. Federal Rezerv açıklamalarında nominal ücret ve fiyat katılığı olası mekanizmalardan biridir, tek açıklama değildir. {source:fedPhillipsUnstableCurve2023}

İşgücü piyasasındaki atıl kapasite yalnızca işsiz sayısından ibaret değildir. İşe alımın zorlaşması, çalışanların iş değiştirme sıklığı, çalışma saatleri ve verimlilik de talebin ücret ve maliyetlere, oradan fiyatlara nasıl geçtiğini etkiler. Saat başına üretim artıyorsa ücretlerdeki daha hızlı yükseliş, birim emek maliyetini aynı oranda artırmayabilir. İşsizlik düzenli ölçülür ve karşılaştırması kolaydır; yine de üretken kaynaklar üzerindeki baskının yalnızca bir göstergesidir.

Bu ilişki, işe giren her kişinin fiyatları artırdığı anlamına gelmez. Eğri; ücret belirleme, işletmelerin fiyatlama kararları ve enflasyon tahminleri açısından düşünülebilecek toplu bir ilişkiyi anlatır. Firma artan maliyeti kâr marjından karşılayabilir, verimlilikle dengeleyebilir veya müşteriye yansıtabilir; haneler harcamalarını değiştirir, yetkililer de tepki verebilir. Bu kararların her biri, işgücü piyasasındaki değişimin enflasyon verisinde nasıl göründüğünü etkiler.

Beklentileri içeren basit bir biçim şöyle yazılabilir:

Enflasyon = beklenen enflasyon − β × (işsizlik oranı − referans işsizlik oranı) + arz şoku

Bu işaret düzeninde β pozitif bir katsayıdır. Fiilî işsizlik referans oranın altındaysa parantez içindeki fark negatiftir; eksi işareti, diğer koşullar sabitken enflasyon üzerinde yukarı yönlü katkı yaratır. Referans oran, modelde enflasyonun istikrarlı olduğu durumla uyumlu olacak şekilde tahmin edilir; doğrudan gözlenemez ve kesin, sabit bir değer sayılmamalıdır. Bazı modeller işsizlik yerine çıktı açığı gibi başka bir atıl kapasite ölçüsü kullanır. Beklenti ve arz şoku terimlerinin tanımı da modele göre değişir. {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008}

ABD verilerinden tahmin olmayan, yalnızca hesabı göstermek için kurulmuş varsayımsal bir örnek düşünelim: Beklenen enflasyon %2,0, referans işsizlik %4,5 ve fiilî işsizlik %3,5 olsun. β, işsizlik farkındaki her 1 yüzde puan için enflasyon etkisi 0,4 yüzde puan olacak şekilde varsayılsın; arz şoku sıfır kabul edilsin. İşsizlik farkı %3,5 − %4,5 = −1,0 yüzde puandır. Atıl kapasite katkısı −0,4 × (−1,0) = +0,4 yüzde puan olur ve sonuç %2,0 + %0,4 = %2,4 çıkar.

Şimdi işsizlik farkını ve β değerini aynı tutup beklenen enflasyonu %3,0, varsayımsal arz şokunu da +1,2 yüzde puan alalım. Denklem %3,0 + %0,4 + %1,2 = %4,6 verir. Örnek, enflasyonun neden yalnızca işsizlikten çıkarılamayacağını gösterir: Beklentiler ve diğer maliyet ya da arz koşulları da önemlidir. Katsayı ve girdiler sadece işlemi açıklamak için uydurulmuştur; tahmin, ölçülmüş parametre veya güncel veri değildir.

Kısa vadeli Phillips eğrisi, beklenen enflasyon ve diğer koşullar belirli bir düzeydeyken çizilen ilişkidir. Beklentiler yükselirse aynı işsizlik oranında enflasyon daha yüksek olabilir ve kısa vadeli eğri yukarı kayabilir; beklentiler gerilerse eğri aşağı hareket edebilir. Dolayısıyla eğri, varsayımlar altında ortaya çıkan bileşimleri anlatır; iki politika hedefi arasında değişmeyen bir takas oranı vermez. Federal Rezerv, hane ve firmaların beklentileri ücret taleplerine, fiyatlara, borçlanma koşullarına ve satın alma zamanına yansıtabildiğini belirtir. {source:fedKuglerInflationExpectationsPhillips2025}

Nominal ücret veya fiyatların yapışkan olduğunu varsayan birçok standart modelde uzun vadeli eğri, sürdürülebilir ya da “doğal” işsizlik oranında dikeydir. Mantığı, zamanla işçilerin ve firmaların devam eden enflasyonu ücret ve fiyat kararlarına katmasıdır. Beklentiler ayarlandıktan sonra sürekli daha yüksek enflasyon, işsizliği sürdürülebilir düzeyin altında tutmaz. Bu, varsayımlara bağlı bir model sonucudur; doğal oranın kesin olarak bilindiği veya uzun vadeli tartışmaların bittiği anlamına gelmez. {source:fedPhillipsUnstableCurve2023}

“Doğal”, “denge” ve “enflasyonu hızlandırmayan” işsizlik oranları belirsizlik içeren tahminlerdir. İşgücü piyasası kurumları, nüfus yapısı, çalışanlarla açık işlerin eşleşme verimliliği ve üretkenlik değiştikçe bu oranlar da değişebilir. Bunlar çalışmaya hazır kişilerin doğrudan sayımı veya tek bir aylık rapordan okunacak bir hedef değildir. Referans oranı biliniyormuş gibi ele almak, işsizlik farkını dayanağından daha kesin gösterir.

Arz şoku üretim maliyetlerini veya ekonominin belirli fiyatlarla üretebildiği miktarı değiştirir. Örneğin ithal enerji maliyetlerinin aniden yükselmesi, firma ve hane harcamalarını artırırken üretimi ve işe alımı baskılayabilir. Enflasyonun ve işsizliğin birlikte yükselmesi modelle çelişmez: Talepteki tek yönlü bir hareket yerine, arz şoku kısa vadeli ilişkiyi kaydırmış veya bozmuş olabilir.

Arz koşulları iyileştiğinde tersi de yaşanabilir. Daha düşük enerji veya nakliye maliyetleri, darboğazların azalması ya da verimlilik artışı; üretim ve istihdam büyürken maliyet baskısını hafifletebilir. Bazı fiyatlar diğerlerine kıyasla düşerken genel fiyat düzeyi yine de yükselebilir. Göreli fiyat değişikliği ile geniş tabanlı enflasyonu ayırmak gerekir: Tek bir emtianın fiyat sıçraması, genel endeksin seyrini tek başına açıklamaz.

1970'ler, beklentilerin ve arz şoklarının gözlenen ilişkiyi değiştirebileceğini göstermek için sık anılır. San Francisco Federal Rezerv Bankası'nın tarihsel çalışması, beklentilerdeki değişimleri ve büyük arz şoklarını olası etkenler arasında sayarken başka açıklamaları da ele alır. Tarihsel bir dönem çerçeveyi anlamaya yardım eder; sonraki her dönemin nedenini tek başına kanıtlamaz. {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008}

Enflasyon ve işsizlik dağılım grafiğinde düzenli bir aşağı eğimli çizgi oluşturmayabilir. Veriler farklı beklenti dönemlerini, arz şoklarını, politika tepkilerini, işgücü piyasası koşullarını ve iş çevrimi aşamalarını bir araya getirir. Merkez bankası enflasyona karşı politikayı sıkılaştırırsa, sonraki değişimler ilk şoku gizleyebilir. Basit bir korelasyon hangi etkenin neye yol açtığını tek başına ortaya çıkaramaz.

Araştırmacılar enflasyon ve atıl kapasite ölçülerini, gecikme yapısını, örneklem dönemini ve beklenti göstergesini seçmek zorundadır. Sürdürülebilir işsizlik oranı tahmin edilir; fiyatlar ve ücretler farklı hızlarda ayarlanır; bazı modeller enflasyon olağan dışı yüksek ya da istikrarlı olduğunda eğim değişikliğine izin verir. Federal Rezerv'in eğime ilişkin araştırma değerlendirmesi, ekonometrik tanımlama güçlüklerini, pandemi öncesi düzleşme bulgularını ve doğrusal olmayan enflasyon dinamiklerini ele alır. Bunlar tek bir sabit katsayıyı kanıtlamaz; ölçümün güç olduğunu gösterir. {source:fedPhillipsSlopeReview2024}

Tahmin edilen eğrinin yatıklaşması, belirli bir model veya örneklemde seçilen atıl kapasite ölçüsündeki aynı değişimin daha küçük bir enflasyon tepkisiyle ilişkili olduğunu gösterir. Enflasyonun değişemeyeceği anlamına gelmez. Beklentiler, enerji ve ithalat maliyetleri, verimlilik veya politika o örneklemde daha belirleyici olabilir. Beklentilerin çıpalanması, yapısal değişim, açık ölçüm hatası, şoklara politika tepkisi ve doğrusal olmayan ilişkiler test edilecek olası açıklamalardır; her ekonomi için geçerli sabit olgular değildir. {source:frbsfOriginalPhillipsCurve2021} {source:frbsfPhillipsCurveStressTest2019}

İki Phillips eğrisini karşılaştırmadan önce dikey eksene bakın. Nominal ücret artışı tüketici fiyatı enflasyonu değildir. Birim emek maliyeti verimliliğe de bağlıdır: Saat başına üretim artıyorsa ücretler daha hızlı yükselse bile birim üretim başına emek maliyeti aynı ölçüde artmayabilir. Manşet CPI gıda ve enerjiyi içerir; çekirdek ölçüler bazı oynak kalemleri çıkarır; PCE'nin kapsamı ve ağırlıkları farklıdır. Aynı dönemi ölçseler bile oranlar ayrışabilir.

Ardından yatay ekseni inceleyin. İşsizlik oranı işgücüne katılan işsizleri sayar; daha fazla saat çalışmak isteyen veya iş aramayı bırakmış herkesi kapsamaz. İşsizlik farkı tahmini referans oranı çıkarır. Çıktı açığı, gerçekleşen üretimi tahmini potansiyelle karşılaştırır; açık iş ve çalışma saati ölçüleri kaynak kullanımına başka açılardan bakar. Bu ölçüler farklı sinyaller verebilir; referans oranındaki bir revizyon geçmiş işsizlik farkını da değiştirir.

Son olarak denklem enflasyon düzeyini mi değişimini mi açıklıyor, gerçekleşen mi beklenen enflasyonu mu kullanıyor ve hangi zaman aralığını inceliyor kontrol edin. Enflasyon düzeyini açıklayan bir regresyon, enflasyonun nasıl değiştiğini modelleyen bir regresyondan farklı bir soruya yanıt verir. Tanım ve belirsizliği incelemeden bir ülke, dönem, fiyat endeksi veya denklem için tahmin edilen katsayıyı başka koşullara taşımayın. İlgili kavramlar için U-3 ve U-6 işsizlik ölçüleri, CPI, PCE ve GSYH deflatörü ve nominal ve reel GSYH yazılarına bakabilirsiniz.

Phillips eğrisi; işgücü piyasasındaki atıllık, enflasyon beklentileri, arz maliyetleri ve fiyatlama davranışlarının nasıl etkileşebileceği üzerine soruları düzenlemeye yardımcı olur. Politika yapıcılar veya tahminciler onu daha geniş bir modelin parçası olarak kullanabilir, farklı tanımları karşılaştırabilir ve beklentiler ya da atıl kapasite tahminleri değiştiğinde sonuçların nasıl etkilendiğini inceleyebilir. San Francisco Federal Rezerv Bankası, ekonomistlerin çerçeveyi neden kullandığını anlatırken öngörü gücü ve yorumuna ilişkin tartışmaları da ele alır. {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008}

Eğri, işsizlik arttığında enflasyonun daima düşeceğini, düşük işsizliğin belirli bir enflasyon oranını zorunlu kılacağını veya merkez bankasının daha yüksek enflasyonu sürekli olarak daha düşük işsizlikle takas edebileceğini söylemez. Bir arz şokunun geçici olduğunu, beklentilerin çıpalandığını ya da seçilen atıl kapasite ölçüsünün doğru olduğunu da kanıtlamaz. Bu tür sonuçlar için eğrinin adından veya geçmiş noktalara uydurulan bir çizgiden fazlası gerekir.

Birisi Phillips eğrisine atıfta bulunduğunda şu soruları sorun: Hangi enflasyon ve atıl kapasite ölçüsü kullanılmış? Referans işsizlik oranı nasıl tahmin edilmiş? Beklentilerle arz şokları hesaba katılmış mı? Dönem ve tahmin ufku ne? Sonuç korelasyon mu, model tahmini mi yoksa öngörü mü; belirsizliği ne kadar? Böylece tanıdık grafiği evrensel bir politika menüsü değil, sınanabilir bir ekonomik iddia olarak değerlendirebilirsiniz.