Terms of trade a bilans handlowy: co mierzą te wskaźniki?

Terms of trade, czyli warunki wymiany handlowej (w skrócie ToT), pokazują, jak ceny eksportu zmieniają się względem cen importu. Bilans handlowy odpowiada na inne pytanie: o ile łączna wartość eksportu była większa lub mniejsza od wartości importu w określonym czasie. ToT to relacja indeksów cen, a bilans handlowy jest przepływem netto wyrażonym w walucie. Nie są to dwie nazwy tej samej wielkości.

Poprawa terms of trade nie oznacza automatycznie, że wpływy z eksportu przewyższają wydatki na import. Ceny eksportowanych produktów mogą stać się korzystniejsze względem cen importu, ale wielkość importu może jednocześnie mocno wzrosnąć. Wtedy łączna wartość importu nadal może być większa. Z kolei kraj może mieć nadwyżkę handlową, choć ceny eksportu spadają względem cen importu, na przykład gdy sprzedaje za granicę duże ilości towarów. Ceny i ilości trzeba rozpatrywać osobno.

Gdy wiadomość podaje, że ToT wzrosły, sprawdź, z jakim okresem porównano wynik i której serii dotyczy. W przypadku nadwyżki handlowej istotne są natomiast okres, waluta oraz to, czy seria obejmuje same towary, czy również usługi. Powiązane pojęcia mierzą inne aspekty wymiany z zagranicą.

Najczęściej oblicza się go, dzieląc indeks cen eksportu przez indeks cen importu. Jeśli oba indeksy mają ten sam okres bazowy i w tym okresie przyjmują wartość 100, indeks ToT ma postać: 100 × indeks cen eksportu ÷ indeks cen importu. Niektóre publikacje podają tę samą relację z bazą równą 1 zamiast 100. Przed porównaniem sprawdź okres bazowy i jednostkę. {source:imfExportImportPriceIndexManual} {source:oecdTermsOfTradeIndicator}

Wartość 100 w okresie bazowym wynika z normalizacji indeksów. Gdy oba mają wtedy wartość 100, ich relacja po przemnożeniu przez 100 także wynosi 100. Nie oznacza to, że handel był w tym czasie zrównoważony. Wartość eksportu mogła być niższa albo wyższa od wartości importu. Sto jest punktem odniesienia do śledzenia względnych zmian cen, a nie granicą oddzielającą nadwyżkę od deficytu.

Indeks ToT nie informuje też, jaka jest bezwzględna wartość handlu. Dwa kraje mogą mieć ToT na poziomie 109, mimo że ich łączny eksport i import mają bardzo różną skalę. Indeks ułatwia porównanie ruchu cen względem okresu bazowego, ale nie podaje łącznej wartości transakcji w złotych, dolarach czy innej walucie.

Załóżmy, że bieżący indeks wynosi 107, a okres bazowy ma wartość 100. Indeks pozostaje powyżej bazy. Jeśli jednak poprzedni odczyt wynosił 110, od tego czasu nastąpił spadek. Stwierdzenia „powyżej okresu bazowego” i „poprawa w porównaniu z poprzednim odczytem” nie znaczą więc tego samego. Odnoszą się do innych punktów porównania.

Relacja może wzrosnąć, gdy ceny eksportu rosną, ceny importu spadają albo obie grupy zmieniają się w różnym tempie. Spadek również może wynikać z kilku kombinacji zmian. Sama wartość łącznego indeksu nie wskazuje przyczyny. Warto sprawdzić osobne indeksy cen eksportu i importu, strukturę produktów, wagi, walutę oraz zakres czasu.

Ruch indeksu cen nie musi przekładać się na taki sam ruch wielkości lub wartości handlu. Jeśli ceny eksportu rosną, ale sprzedawana ilość maleje, łączna wartość eksportu może się nie zmienić albo spaść. Jeśli ceny importu spadają, lecz kupowana ilość mocno rośnie, całkowite wydatki na import mogą wzrosnąć. Do oceny bilansu handlowego potrzebne są wartości transakcji, a nie tylko relacja indeksów.

Rozważmy prosty fikcyjny przykład. W okresie bazowym cena jednostkowa reprezentatywnego produktu eksportowego i importowego wynosi po 100 w tej samej walucie. W późniejszym okresie te ceny jednostkowe wynoszą odpowiednio 120 i 110. Indeksy z bazą 100 wyliczone na podstawie tych cen dają relację 100 × 120 ÷ 110, czyli około 109,1. W przykładzie ceny eksportu są więc względnie korzystniejsze o około 9,1 procent wobec okresu bazowego. {source:oecdTermsOfTradeIndicator}

Relacja opisuje indeksy cen, a nie liczbę sprzedanych lub kupionych jednostek ani łączną wartość transakcji. Sama wartość 109,1 nie mówi, ile wyeksportowano i zaimportowano. Rzeczywiste serie mogą agregować wiele produktów o różnych wagach, dlatego trzeba sprawdzić metodologię źródła.

Okres bazowy ma też znaczenie w porównaniach. Indeksy z różnymi latami odniesienia nie zawsze są bezpośrednio porównywalne na podstawie poziomu. Sprawdź zakres produktów i sposób normalizacji.

Teraz użyj tych samych późniejszych cen jednostkowych, 120 i 110, w tej samej walucie i okresie. Przy 8 jednostkach eksportu i 11 jednostkach importu wartość eksportu wynosi 120 × 8 = 960, a importu 110 × 11 = 1 210. Bilans handlowy to 960 − 1 210 = −250. Wszystkie liczby są fikcyjne. W tym samym przykładzie ToT wynosi około 109,1, ale większa ilość importu powoduje deficyt.

Ilości dodano, aby obliczyć bilans; sama relacja ToT nie wyznacza wyniku −250. Indeks porównuje ceny względne, a do łącznych wartości potrzebne są również wolumeny. Korzystniejsza relacja cen nie gwarantuje nadwyżki.

Te liczby pokazują związek między miarami i nie opisują rzeczywistego kraju. Do analizy realnych danych trzeba dopasować ceny, ilości, okres i zakres statystyczny.

Zakres pojęcia „handel” zależy od serii statystycznej. Glosariusz BEA opisuje miarę terms of trade, która porównuje indeksy cen eksportu i importu towarów oraz usług. BEA przygotowuje także oddzielne relacje dla samych towarów i dla towarów bez ropy naftowej. Jeśli podajesz amerykański wskaźnik ToT, ustal, której dokładnie serii dotyczy liczba. {source:beaTermsOfTradeGlossary}

Seria WDI Banku Światowego TT.PRI.MRCH.XD.WD dotyczy terms of trade w handlu towarami (merchandise). Jej zakres różni się od głównej miary BEA obejmującej także usługi. Ceny usług nie są automatycznie częścią indeksu dotyczącego towarów. Metadane serii opisują, jakie transakcje i produkty uwzględniono. {source:worldBankMerchandiseTermsOfTradeMetadata}

Wskaźnik OECD opisuje ToT jako relację indeksu cen eksportu do indeksu cen importu i podaje rok bazowy. Sama definicja nie wyjaśnia wszystkich szczegółów zakresu poszczególnych serii krajowych. Sprawdź uwagi o krajach, grupach produktów, towarach i usługach, walucie, wagach i korektach danych. Przed porównaniem źródeł upewnij się, że dotyczą porównywalnej części handlu. {source:oecdTermsOfTradeIndicator}

Międzynarodowe indeksy cen handlu można opracowywać różnymi metodami. Niektóre opierają się na badaniach cen reprezentatywnych produktów w przedsiębiorstwach. Inne wykorzystują wartości jednostkowe obliczane z danych celnych. Spotyka się też podejścia hybrydowe, łączące różne źródła i metody. Wybór zależy od dostępnych danych i przyjętej praktyki statystycznej, dlatego nie każdy indeks ToT bazuje na wartościach jednostkowych. {source:imfExportImportPriceIndexManual}

Wartość jednostkowa często oznacza łączną wartość danej grupy produktów podzieloną przez jej ilość. Jeśli zmienia się skład tej grupy, średnia może się zmienić nawet wtedy, gdy cena identycznego produktu nie uległa podobnej zmianie. Wzrost udziału droższych modeli albo różnice jakości mogą podwyższyć średnią. Z tego powodu indeks wartości jednostkowych nie zawsze jest czystą miarą zmiany cen. {source:imfExportUnitValueManual}

Nie oznacza to, że wszystkie statystyki wartości jednostkowych są bezużyteczne. Trzeba jednak poznać ich ograniczenia: szczegółowość klasyfikacji produktów, jakość danych, wagi, korekty jakości oraz rewizje. Jeżeli dwa kraje stosują różne metody, obserwowana różnica w indeksach może częściowo wynikać ze sposobu pomiaru, a nie wyłącznie ze zmian cen.

Jeśli ilość eksportu pozostaje stała, a pozostałe warunki się nie zmieniają, poprawa ToT może oznaczać, że przychody z eksportu pozwolą kupić więcej importu. To ograniczone znaczenie zmian względnej siły nabywczej. Rzeczywista ilość importu zależy jednak również od wolumenu eksportu, otrzymanych płatności, dostępności produktów, popytu i innych ograniczeń. Indeks nie gwarantuje, że gospodarstwa domowe lub przedsiębiorstwa faktycznie kupią więcej za granicą.

Korzystniejsze terms of trade nie dowodzą same w sobie, że dobrobyt wszystkich rośnie, ceny dla konsumentów spadają albo wzrost gospodarczy przyspiesza. Skutki mogą być różne dla producentów, konsumentów, pracowników, branż, regionów i grup dochodowych. Koszty produkcji, podatki, transport, podział dochodów i popyt światowy wymagają osobnej analizy. Jeden stosunek cen nie podsumowuje tych wyników.

Z samego ToT nie da się też przewidzieć przyszłego kursu waluty. Na kurs wpływają między innymi stopy procentowe, przepływy kapitału, ryzyko, polityka i oczekiwania. Waluta może poruszać się w dowolnym kierunku, gdy zmieniają się terms of trade. Szerszą różnicę między bilansem handlowym a rachunkami zagranicznymi wyjaśnia artykuł Rachunek bieżący a bilans handlowy. Różnicę między produkcją krajową a dochodem mieszkańców opisuje PKB, DNB i PNB, a relacja długu do PKB porównuje stan długu publicznego ze skalą produkcji.