PKB, PNB i DNB: czym się różnią?

PKB odpowiada na pytanie: jaka jest wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w danym okresie na terytorium gospodarki? Liczy się miejsce produkcji; właściciel firmy i jej pracownicy mogą być rezydentami albo nierezydentami. [Centrum edukacyjne amerykańskiego Biura Analiz Ekonomicznych (BEA) o PKB]({source:beaGdpLearningCenter}) przedstawia tę miarę jako łączną produkcję krajową.

PNB i DNB przesuwają uwagę na związek z rezydentami ekonomicznymi. W dużym uproszczeniu PNB przypisuje produkcję pracy i aktywom udostępnianym przez rezydentów, również za granicą. DNB mierzy dochód pierwotny przypadający rezydentom. W ujęciu pojęciowym PNB i DNB są odpowiadającymi sobie miarami narodowymi. Opublikowane szacunki mogą się różnić z powodu rozbieżności statystycznej i niezależnych metod szacowania, dlatego warto sprawdzić definicję urzędu.

Produkcja zakładu położonego na terytorium gospodarki wchodzi do jej PKB, nawet jeśli zakład należy do zagranicznego przedsiębiorstwa. Z kolei produkcja firmy-rezydenta w jej zagranicznej placówce odbywa się poza terytorium krajowym i nie wchodzi do PKB kraju, w którym mieszka właściciel. Wyjaśnienie BEA dotyczące [produktu krajowego brutto]({source:beaGrossDomesticProduct}) omawia granice tej miary.

PKB obejmuje dobra i usługi finalne, aby uniknąć wielokrotnego liczenia tych samych nakładów. Jeśli cena chleba zawiera wartość mąki, dodanie mąki ponownie jako produktu finalnego zawyżyłoby część produkcji. PKB opisuje działalność produkcyjną na danym terytorium, a nie majątek obywateli ani całość dochodów otrzymywanych przez gospodarstwa domowe.

W rachunkach narodowych gospodarstwo domowe, firma lub instytucja jest rezydentem tego obszaru, w którym znajduje się jej główny ośrodek interesów ekonomicznych. Klasyfikacja wynika z więzi gospodarczych i zasad statystycznych, a nie wyłącznie z obywatelstwa, miejsca urodzenia czy paszportu. Obywatel mieszkający i prowadzący główną działalność ekonomiczną za granicą nie musi być rezydentem ekonomicznym Polski dla każdej pozycji statystycznej. Cudzoziemiec może natomiast być takim rezydentem w Polsce. W definicji BEA stosowanej w statystykach USA o rezydencji osoby decyduje także to, czy mieszka ona w USA co najmniej rok albo przewiduje taki pobyt; jest to operacyjne kryterium rezydencji ekonomicznej, a nie test obywatelstwa [definicja rezydentów USA według BEA]({source:beaUsResidents}).

Dlatego PKB ma granicę terytorialną, a miary narodowe wiążą produkcję lub dochód z rezydentami. Płace, odsetki i dywidendy mogą przekraczać granice państw bez zmiany obywatelstwa odbiorcy. [Bank Światowy w objaśnieniu pojęć PKB i DNB]({source:worldBankGdpGniConcepts}) pokazuje, jak produkcję krajową koryguje się o dochody pierwotne netto z zagranicy.

Międzynarodowa relacja pojęciowa ma postać:

DNB = PKB + dochody pierwotne otrzymane z zagranicy − dochody pierwotne wypłacone za granicę

Dochody pierwotne obejmują wynagrodzenia za pracę oraz dochody z aktywów finansowych i niefinansowych, między innymi odsetki i dywidendy, zgodnie z klasyfikacją rachunków. Otrzymane kwoty przypadają rezydentom od podmiotów zagranicznych; wypłacane trafiają do nierezydentów w związku z produkcją krajową. [Objaśnienie BEA dotyczące dochodu narodowego brutto]({source:beaGrossNationalIncome}) przedstawia tę korektę. W amerykańskich rachunkach transakcji międzynarodowych BEA ujmuje przekazy osobiste (remittances) jako bieżące transfery w kategorii dochodów wtórnych, a nie dochody pierwotne ([klasyfikacja rachunków międzynarodowych BEA]({source:beaInternationalAccountClassifications})).

Nie należy utożsamiać jej z saldem handlowym. Eksport minus import dóbr i usług jest częścią tożsamości wydatkowej PKB: PKB = konsumpcja + inwestycje + wydatki rządowe + eksport − import. Wzór na DNB koryguje natomiast dochody pierwotne. Sprzedaż usługi zagranicznemu klientowi to eksport i produkcja krajowa; dywidenda z zagranicznej inwestycji to dochód pierwotny. Obie transakcje przekraczają granicę, ale są zapisywane w innych częściach rachunków.

Załóżmy, że fikcyjna gospodarka ma PKB równe 1 000 jednostek. Jej rezydenci otrzymują z zagranicy 70 jednostek dochodów pierwotnych i wypłacają za granicę 110 jednostek. Dochody pierwotne netto z zagranicy wynoszą więc 70 − 110 = −40 jednostek. W ujęciu pojęciowym DNB to 1 000 + 70 − 110 = 960 jednostek.

Wszystkie liczby są hipotetyczne i służą wyłącznie pokazaniu obliczenia; nie opisują konkretnego kraju ani okresu. W tym przykładzie DNB jest niższy od PKB, bo wypłaty za granicę przewyższają wpływy. Gdyby wpływy były większe, korekta netto mogłaby być dodatnia. Sama różnica między agregatami nie wyjaśnia, jaka część wynika z płac, odsetek czy dywidend—do tego potrzebne są szczegółowe pozycje rachunków.

Dochód krajowy brutto (GDI w anglojęzycznych tabelach) mierzy dochód powstały dzięki produkcji krajowej, czyli tę samą działalność co PKB od strony dochodów. Pojęciowo wartość PKB i GDI powinna być równa. W praktyce szacuje się je oddzielnie na podstawie niedoskonałych źródeł, dlatego ich wartości mogą się różnić. GDI jest miarą krajową, a nie DNB. Podręcznik NIPA BEA objaśnia różnicę między zakresem krajowym i narodowym w rachunkach produkcji i dochodu [Podręcznik NIPA BEA, podstawy]({source:beaNipaHandbookFundamentals}).

W ujęciu BEA dla Stanów Zjednoczonych DNB jest równe GDI powiększonemu o dochody pierwotne otrzymane z zagranicy i pomniejszonemu o dochody pierwotne wypłacone za granicę. Opublikowana zależność ma też postać: DNB = PNB − rozbieżność statystyczna. Niezależne szacunki rachunków mogą dawać inne wartości; nie oznacza to, że odpowiadające sobie miary narodowe różnią się koncepcyjnie poza tą rozbieżnością. Zobacz definicje BEA: [dochód krajowy brutto]({source:beaGrossDomesticIncome}) i [produkt narodowy brutto]({source:beaGrossNationalProduct}), a także noty do tabel.

„Brutto” oznacza, że od wyniku nie odjęto zużycia kapitału trwałego, czyli zużycia lub starzenia się budynków, maszyn i innych środków produkcji. Miary netto pomniejszają wynik o zużycie kapitału trwałego. „Dochody pierwotne netto z zagranicy” we wzorze oznaczają wpływy pomniejszone o wypłaty; to inna korekta i nie zmienia DNB w miarę netto po odjęciu kapitału. Podręcznik NIPA BEA opisuje różnicę między miarami brutto i netto oraz uwzględnianie zużycia kapitału trwałego [Podręcznik NIPA BEA, podstawy]({source:beaNipaHandbookFundamentals}).

DNB to agregat całej gospodarki, a nie przeciętna pensja netto, dochód do dyspozycji każdego gospodarstwa po podatkach czy pełna miara dobrobytu. Nie pokazuje, jak dochód rozkłada się między ludzi, jakie są koszty życia ani jakie usługi otrzymują rodziny. Dwie gospodarki o takim samym DNB mogą różnić się liczbą mieszkańców i rozkładem dochodów. Do pytań o gospodarstwa domowe potrzebne są także dane o dochodach i ich rozkładzie.

Bank Światowy wskazuje, że rzeczywista konsumpcja indywidualna (AIC) na mieszkańca obejmuje indywidualne dobra i usługi faktycznie konsumowane przez gospodarstwa domowe — zarówno kupowane przez nie, jak i zapewniane przez rząd oraz instytucje niekomercyjne obsługujące gospodarstwa domowe. Gdy takie usługi mają istotny udział w konsumpcji, AIC na mieszkańca może być pojęciowo bardziej informacyjne niż same wydatki konsumpcyjne gospodarstw domowych przy porównywaniu przeciętnego dobrobytu materialnego. Nadal jest to miara przeciętnej konsumpcji, a nie pełny miernik dobrobytu czy rozkładu dochodów ([pojęcia Banku Światowego dotyczące PKB i DNB]({source:worldBankGdpGniConcepts})).

Użyj PKB, gdy chodzi o produkcję na terytorium gospodarki. Sięgnij po PNB lub DNB, gdy interesuje cię związek produkcji lub dochodu z rezydentami, i sprawdź definicję stosowaną przez urząd statystyczny. Artykuł PKB nominalny i realny wyjaśnia wartość pieniężną i wolumen produkcji. CPI, PCE i deflator PKB porównują miary cen. Deficyt budżetowy i dług publiczny dotyczą przepływów oraz zasobu zobowiązań rządu, a nie granic produkcji.

Przed porównaniem sprawdź kraj, okres, definicję rezydencji, zakres dochodów transgranicznych i to, czy wskaźnik jest brutto czy netto. Zanotuj również, czy dane zrewidowano i jaką metodą przeliczono waluty. PKB, PNB i DNB opisują różne aspekty gospodarki; żadna z tych sum sama nie wyjaśnia warunków życia ani nie podpowiada indywidualnej decyzji.