Kto płaci podatek? Obowiązek ustawowy, ciężar ekonomiczny i elastyczność

Przepisy wskazują, kto jest prawnie zobowiązany do zapłaty albo kto ma pobrać i odprowadzić podatek. Ekonomiści nazywają to ustawową lub formalną incydencją podatkową. Sklep może rozliczać podatek od sprzedaży, pracodawca odprowadzać składkę od wynagrodzeń, a importer być zobowiązany do zapłaty cła. To określa, kto obsługuje płatność zgodnie z przepisami, ale samo w sobie nie mówi, komu po dostosowaniu cen, płac i decyzji firm spada siła nabywcza, dochód lub zakres możliwości.

Incydencja ekonomiczna dotyczy tego, kto traci po zmianach cen, płac, zysków, zatrudnienia i innych decyzji. Sprzedawca odprowadzający podatek od sprzedaży może podnieść cenę dla klienta. Nabywca, któremu podatek naliczono zgodnie z prawem, może wynegocjować niższą cenę przed opodatkowaniem. Podatek od wynagrodzeń obciążający pracodawcę może wpływać na płace, rekrutację, ceny produktów lub zwrot dla właścicieli. Obciążenie może rozłożyć się na kilka grup, dlatego stwierdzenia „płaci firma” i „płaci klient” nie opisują całej incydencji.

Warto rozdzielić trzy kwestie: kto odpowiada prawnie, kto pobiera lub przekazuje pieniądze oraz kto ponosi realną zmianę sytuacji ekonomicznej po dostosowaniach. Role te mogą przypadać tej samej stronie, ale nie muszą. W prostym modelu rynku porównuje się cenę płaconą przez nabywców z kwotą netto, która po opodatkowaniu zostaje sprzedawcom. Przy szerszych politykach skutki mogą dotyczyć także pracowników, właścicieli kapitału, nabywców dóbr powiązanych oraz osób wchodzących na rynek lub go opuszczających.

Wpływy podatkowe są transferem do państwa, a nie tym samym co ciężar ekonomiczny. Analiza obciążenia obejmuje również zmiany nadwyżki nabywców i sprzedawców oraz ich zachowań. Usługi publiczne finansowane z podatków także wpływają na dobrobyt, ale ten efekt należy do szerszej analizy podziału korzyści i kosztów, odrębnej od incydencji samego podatku.

Na konkurencyjnym rynku nabywców interesuje cena, którą płacą, a sprzedawców cena netto pozostająca po kosztach i podatku. Podatek w wysokości t od każdej jednostki tworzy różnicę: cena płacona przez nabywcę równa się cenie netto sprzedawcy powiększonej o t. Przepisy mogą przypisać obowiązek odprowadzenia podatku jednej ze stron, ale klin cenowy uwzględnia się w wyniku rynkowym w obu przypadkach. {source:openStaxElasticityTaxIncidence}

Po wprowadzeniu podatku cena dla nabywcy zwykle rośnie, cena netto dla sprzedawcy spada i przedmiotem transakcji staje się mniej jednostek. Różnica między cenami to podatek przypadający na każdą nadal sprzedawaną jednostkę. Podział zależy od tego, jak łatwo nabywcy i sprzedawcy mogą zmienić swoje decyzje, gdy zmieniają się ceny.

W pobliżu konkurencyjnej równowagi mały podatek można opisać lokalnym przybliżeniem:

• Udział nabywców ≈ elastyczność podaży ÷ (elastyczność podaży + wartość bezwzględna elastyczności popytu).
• Udział sprzedawców ≈ wartość bezwzględna elastyczności popytu ÷ (elastyczność podaży + wartość bezwzględna elastyczności popytu).

Elastyczność mierzy procentową zmianę ilości w odpowiedzi na procentową zmianę ceny. To lokalne przybliżenie, a nie reguła dla każdego podatku. Zakłada konkurencyjny rynek, niewielką zmianę, określony produkt i horyzont oraz brak dużych, równoczesnych zmian jakości, siły rynkowej lub polityki. Intuicja jest taka, że strona mająca mniej realnych alternatyw ma mniejsze możliwości uniknięcia podatku. {source:openStaxElasticityTaxIncidence}

Załóżmy, że odwrotna krzywa popytu nabywców ma postać Pᶜ = 100 − Q, a odwrotna krzywa podaży sprzedawców przed opodatkowaniem to Pᵖ = 20 + Q. Pᶜ oznacza cenę płaconą przez nabywcę, Pᵖ cenę netto otrzymywaną przez sprzedawcę, a Q liczbę sprzedanych jednostek. Są to fikcyjne równania w dolarach, które ułatwiają pokazanie obliczeń; nie opisują konkretnego produktu ani kraju.

Przed podatkiem przyrównujemy 100 − Q do 20 + Q. Otrzymujemy Q = 40 i cenę 60 $. Po wprowadzeniu podatku gotowość nabywców do zapłaty musi pokryć cenę netto sprzedawcy oraz 20 $ podatku: 100 − Q = 20 + Q + 20. Nowa ilość wynosi 30. Nabywcy płacą 70 $, a sprzedawcom po podatku zostaje 50 $. W tym przykładzie klin 20 $ dzieli się równo: cena nabywcy rośnie o 10 $, a cena netto sprzedawcy spada o 10 $.

Wpływy podatkowe wynoszą 20 $ × 30 = 600 $. To transfer do budżetu publicznego, a nie sama strata dobrobytu. Ilość spada jednak o 10 jednostek, więc nie dochodzi do transakcji, które bez podatku przyniosłyby korzyść zarówno nabywcom, jak i sprzedawcom. Przy prostych liniach użytych w przykładzie utracona nadwyżka to pole trójkąta: 1/2 × 20 $ × 10 = 100 $. W ten sposób rozdzielamy podział płatności podatkowej od kosztu efektywności wynikającego z mniejszej liczby transakcji.

Równy podział wynika z konkretnych nachyleń, a nie z ogólnej reguły. Jeśli popyt jest dużo mniej wrażliwy niż podaż, nabywcy zwykle ponoszą większą część przez wyższą cenę. Jeśli mniej elastyczna jest podaż, sprzedawcy zwykle ponoszą większą część przez niższą cenę netto. W każdym z tych przypadków sprzedawca może być podmiotem prawnie zobowiązanym do odprowadzenia podatku.

Jeśli nabywcy mają niewiele zamienników w analizowanym okresie, popyt jest względnie nieelastyczny: wzrost ceny powoduje relatywnie niewielki spadek ilości. Sprzedawcy mogą wtedy przenieść większą część podatku do ceny płaconej przez klientów, zanim stracą wiele sprzedaży. Wąsko zdefiniowane dobro podstawowe może mieć niewiele krótkookresowych zamienników, ale samo określenie „podstawowe” nie dowodzi konkretnej elastyczności. Znaczenie mają faktyczne alternatywy oraz czas na zmianę wyboru.

Dostosowanie produkcji także może być trudne. Specjalistyczne maszyny, ograniczona dostępność ziemi, stała zdolność produkcyjna lub długi czas budowy mogą sprawić, że podaż jest nieelastyczna. Sprzedawcom trudniej wtedy przenieść zasoby gdzie indziej i mogą ponieść większą część podatku przez niższy dochód netto. Z czasem firmy mogą wejść na rynek lub go opuścić, pracownicy zmienić pracę, nabywcy wybrać inne produkty, a przedsiębiorstwa zmienić metody produkcji. Te reakcje mogą zmienić obie elastyczności i podział obciążenia.

„Nieelastyczny” nie znaczy „bez reakcji”. W mierzonym przedziale procentowa zmiana ilości jest mniejsza niż procentowa zmiana ceny. Jeśli elastyczność popytu wynosi −0,5, a podaży 1,5, lokalny wzór oznacza, że przy małym podatku jednostkowym nabywcy poniosą około 75%, a sprzedawcy około 25%. Po zamianie elastyczności przybliżone udziały również się odwrócą. To ilustracja wzoru, a nie szacunek dla rzeczywistego rynku.

Elastyczność zależy od definicji rynku i horyzontu. Nabywca może mieć w tym tygodniu niewiele alternatyw, ale więcej w przyszłym roku; pracownik może być dziś związany z miejscem, a później się przeprowadzić lub zdobyć nowe kwalifikacje; firma może teraz nie mieć wolnych mocy, ale później napotkać nowych konkurentów. Stwierdzenie o incydencji powinno określać, jakich osób, dóbr, miejsc i dat dotyczą użyte elastyczności. {source:openStaxElasticityTaxIncidence}

Podstawowy model wyjaśnia, dlaczego nazwisko na formularzu podatkowym nie przesądza o końcowym obciążeniu, ale rzeczywiste rynki mogą odbiegać od jego założeń. Przy niewielkiej liczbie firm ceny mogą zależeć od decyzji strategicznych i marż. Siła negocjacyjna, ceny regulowane, długoterminowe umowy, konkurencja importowa lub ograniczenia mocy produkcyjnych zmieniają przebieg dostosowania. Podatek może wpływać także na jakość, inwestycje, godziny pracy, rekrutację lub wejście na rynek, a nie tylko na cenę widoczną dla klienta.

Znaczenie mają również konstrukcja podatku i podstawa opodatkowania. Podatek jednostkowy tworzy stały klin na każdą jednostkę; podatek procentowy zmienia się wraz z ceną transakcji. Podatek od wszystkich dochodów może działać inaczej niż podatek obowiązujący dopiero powyżej progu. Zwolnienia, ulgi, odliczenia, moment poboru i sposób wykorzystania wpływów mogą zmienić zachowania i podział obciążenia. Analiza incydencji porównuje określony podatek ze scenariuszem kontrfaktycznym; nie zawsze zakłada, że „reszta pozostaje bez zmian”.

Liczy się także czas. Ceny, płace i umowy nie zmieniają się równocześnie. Firmy mogą początkowo wchłonąć koszt podatku, a później zmienić ceny; ceny mogą też zmienić się przed wejściem podatku w życie. Na rynku pracy płace i zatrudnienie mogą reagować w różnym tempie. Długookresowy wynik nie przypisuje automatycznie stałego udziału konsumentom, pracownikom ani właścicielom. Zależy od dostosowań na rynku i w pozostałych częściach gospodarki.

Biuro Budżetowe Kongresu USA (CBO) wyjaśnia, że przeniesienie podatku pośredniego na konsumentów zależy od warunków w danym sektorze, w tym liczby firm, możliwości wejścia na rynek i względnej wrażliwości cenowej popytu oraz podaży. CBO wskazuje także, że podatki pośrednie mogą zmniejszyć dochód dostępny na wynagrodzenia i zyski, a przez to zmieniać wpływy z podatków dochodowych i od wynagrodzeń niezależnie od tego, kto ostatecznie ponosi pierwotny podatek. Ten efekt budżetowy nie jest udziałem konsumentów i producentów w ekonomicznym ciężarze pierwotnego podatku. {source:cboIndirectTaxIncidence2022}

Podatek od wynagrodzeń może być prawnie podzielony między pracodawcę i pracownika, a jego ekonomiczne skutki mogą pojawiać się w wynagrodzeniu netto, kosztach pracodawcy, rekrutacji, godzinach pracy, cenach lub dochodach właścicieli. Model może przewidywać, że z czasem część kosztu wpłynie na płace, ale nie dowodzi to, że każda konkretna podwyżka podatku zostanie w całości przerzucona na wynagrodzenia.

Dokument roboczy CBO z 2021 roku podkreśla, że amerykańskie dowody empiryczne są ograniczone i na ogół nie odnoszą się bezpośrednio do zmian federalnych podatków od wynagrodzeń. W krótkookresowym modelu równowagi cząstkowej, opartym na danych podatkowych i szacunkach elastyczności, CBO szacuje, że pracownicy ponieśliby 58% dodatkowego ciężaru podwyżki stawki obejmującej wszystkie dochody. Wynik zależy od konstrukcji podatku: w modelu krótkookresowym pracownicy ponoszą szacunkowo 23% obciążenia przy wzroście dodatkowej stawki Medicare i 62% przy wzroście stawki OASDI. Gdy zmiana progów lub większy udział całego wynagrodzenia objęty podatkiem poszerza podstawę opodatkowania, model przypisuje pracownikom większą część całego obciążenia. To szacunki modelowe dla konkretnych zmian w USA, a nie uniwersalne udziały zaobserwowane we wszystkich krajach. Według badania incydencja długookresowa zależy od efektów makroekonomicznych i sposobu wykorzystania wpływów. Długookresowe skutki w równowadze ogólnej są analizowane osobno; poniższe wartości to krótkookresowe szacunki równowagi cząstkowej, a nie długookresowe prognozy równowagi ogólnej. {source:cboPayrollTaxIncidence2021}

Dokument roboczy amerykańskiego Biura Spisu Ludności z 2024 roku analizuje stanowe podwyżki składek na ubezpieczenie od bezrobocia, które nieoczekiwanie mocniej dotknęły bardziej narażonych pracodawców. Na podstawie powiązanych danych o pracodawcach, pracownikach i epizodach zatrudnienia stwierdza niższy wzrost zatrudnienia wynikający z mniejszej liczby nowych przyjęć oraz niewiele dowodów na przeniesienie kosztu na wynagrodzenia w badanym otoczeniu. Negatywne skutki dla zatrudnienia są silniejsze w przypadku młodych pracowników i firm z jednym zakładem. Pokazuje to możliwy kanał dostosowania inny niż płace, ale nie dowodzi, że wszystkie podatki od wynagrodzeń działają tak samo ani że płace nie mogą zmienić się później. Zmiana podatkowa, pracodawcy, pracownicy i okres obserwacji są specyficzne dla tego badania. To dokument roboczy Center for Economic Studies przy Biurze Spisu Ludności. Nota wyjaśnia, że wnioski należą do autorki, nie muszą odzwierciedlać stanowiska Biura i nie należy wnioskować o jego poparciu. {source:censusPayrollTaxIncidenceUi2024}

Łącznie badania pokazują, że znaczenie mają zarówno rodzaj zmiany, jak i mierzony wynik. CBO przedstawia scenariusze modelowe dla wybranych zmian federalnych podatków od wynagrodzeń; badanie Biura Spisu analizuje zmienne w czasie stanowe składki na ubezpieczenie od bezrobocia, zależne od pracodawcy, i w swojej próbie stwierdza wpływ na rekrutację przy niewielkim przeniesieniu kosztu na płace. Żadne z nich nie uzasadnia skrótu myślowego „zawsze płaci pracodawca” ani „zawsze płaci pracownik”. Sprawdź, czy analiza mierzy wynagrodzenia, zatrudnienie, czas pracy, ceny, zyski czy dobrobyt i jaki okres obejmuje. O tym, jak mierzy się udział pracy w dochodzie, przeczytasz w artykule Czym jest udział pracy w dochodzie? Wzór i sposób pomiaru.

Firmy zwykle odprowadzają podatek od wartości dodanej (VAT) na kolejnych etapach produkcji, ale jego ciężar ekonomiczny mogą dzielić konsumenci, producenci i pracownicy. Przerzucanie podatku na ceny konsumpcyjne to jeden z obserwowalnych elementów incydencji: mierzy zmianę cen w stosunku do zmiany stawki, ale nie obejmuje wszystkich skutków dla płac, zysków, ilości ani dobrobytu gospodarstw domowych.

Dokument roboczy MFW analizuje 1 231 zmian VAT w 67 kategoriach konsumpcji w krajach strefy euro w latach 1999–2013. W łącznych szacunkach przerzucenie różnych typów zmian wynosi około 29–32%. Średnia ukrywa różnice: zmiany stawki podstawowej wiążą się z reakcjami cen przed reformą i później; długookresowy szacunek punktowy przekracza pełne przerzucenie, ale statystycznie nie różni się od 100%. Dla stawek obniżonych szacowane długookresowe przerzucenie wynosi około 30%, a przeklasyfikowanie towarów między stawkami wiąże się z niewielką średnią reakcją cen. Wyniki zależą od próby, definicji i metody. Autorzy ostrzegają, że reformy dotyczące pojedynczych produktów nie muszą przewidywać szerokiej zmiany stawki podstawowej. Badanie mierzy przeniesienie podatku na ceny konsumpcyjne: zakres 29–32% pochodzi z dwóch łącznych specyfikacji z kontrolami, a specyfikacja bez kontroli szacuje 40%. {source:imfVatPassThrough2015}

Badanie MFW dotyczące Meksyku porównuje dwie odrębne reformy VAT, każdą o pięć punktów procentowych: w marcu 1995 roku stawka ogólna poza miastami przygranicznymi wzrosła z 10% do 15%; w styczniu 2014 roku stawka w miastach przygranicznych wzrosła z 11% do 16%, bez zmiany stawki ogólnej. Dla 1995 roku autorzy szacują, że wzrost stawki o jeden punkt procentowy wiązał się ze wzrostem cen o około 0,4 punktu, czyli z przerzuceniem około 40%. W przypadku reformy w miastach przygranicznych z 2014 roku łączna szacowana reakcja cen wyniosła około 0,14 punktu dla tej reformy; nie jest to wartość na każdy punkt podwyżki stawki. Dla opodatkowanych dóbr szacowane przerzucenie wynosiło około 50% w 1995 roku i mniej niż połowę tej wartości w 2014 roku. Ponieważ przerzucenie było niepełne, badanie wnioskuje, że ciężar podzielili producenci i konsumenci. Są to szacunki konkretnych reform, a nie prognoza przyszłej zmiany VAT gdzie indziej. {source:imfVatMexicoPriceWelfare2018}

Ceny mogą dostosować się przed wejściem reformy w życie, w miesiącu jej rozpoczęcia lub w kolejnych miesiącach. Badanie strefy euro znajduje różnice w czasie reakcji dla stawek podstawowych, obniżonych i przeklasyfikowań. Znaczenie mogą mieć konkurencja, szerokość podstawy podatku, zamienniki, dobra trwałe i nietrwałe, inflacja oraz częstotliwość zmiany cen. Same ceny konsumpcyjne nie pokazują całego rozkładu: gospodarstwa kupują różne koszyki, a firmy mogą korygować płace, marże lub produkcję. Stwierdzenie, że „VAT jest przerzucany na konsumentów”, powinno określać kraj, grupę produktów, rodzaj reformy, okres i metodę. Porównanie zakresu cen w tych miarach znajdziesz w artykule CPI, PCE i deflator PKB: co mierzy każdy wskaźnik.

Najpierw ustal, co mierzy raport. Ustawowy obowiązek i odprowadzenie podatku opisują przepisy oraz proces poboru. Zmiana cen w sklepach jest dowodem przerzucania kosztu na konsumentów. Zmiany płac, zatrudnienia lub zysków pokazują inne kanały dostosowania. Szacunek podziału obciążeń może łączyć kilka wyników i założeń. To powiązane, ale niezamienne pojęcia.

Sprawdź scenariusz odniesienia i horyzont czasowy. Czy porównaniem jest brak podatku, poprzednia stawka, indeksowana podstawa czy inny wariant polityki? Czy „krótki okres” oznacza pierwszy miesiąc lub rok, czy okres modelowy, w którym firmy i pracownicy nie mogą się jeszcze dostosować? Czy szacunki długookresowe obejmują wejście na rynek, migrację, inwestycje i wykorzystanie wpływów? Krótkookresowy szacunek cen nie jest trwałym udziałem w incydencji.

Korekta wpływów z podatków dochodowych i od wynagrodzeń stosowana przez CBO pokazuje, dlaczego rachunkowość budżetowa i incydencja to odrębne kwestie. Według CBO w ostatnich latach korekty zwykle wynosiły 21–25% szacowanych wpływów z podatków pośrednich. Jeśli podatek pośredni zmniejsza dochód dostępny dla pracowników i firm, mogą spaść także wpływy z innych podatków. CBO stosuje korektę niezależnie od tego, czy pierwotny podatek ekonomicznie ponoszą konsumenci, czy producenci. 21–25% to korekta dochodów budżetowych, a nie udział konsumentów lub pracowników w pierwotnym podatku. Zakres 21–25% dotyczy objętych szacunków podatków pośrednich, do których CBO stosuje tę korektę. {source:cboIndirectTaxIncidence2022}

Rzetelne podsumowanie podaje, jaka grupa ponosi szacowaną część kosztu, przez jaki mierzony kanał, w jakim badaniu lub modelu i w jakim okresie. Nie zamieniaj warunkowego wyniku w ogólne stwierdzenie „ta grupa płaci podatek” bez wskazania dowodów i mechanizmu. Odpowiedź zależy od konstrukcji prawnej, rynku, możliwości dostosowania każdej strony i horyzontu analizy. Szerszy wpływ podatków i wydatków na popyt opisuje Mnożnik fiskalny: wydatki publiczne, podatki i PKB. Reakcję istniejących podatków i świadczeń na recesję omawiają Czym są automatyczne stabilizatory? Podatki, świadczenia i recesja.