J Eğrisi Etkisi Nedir? Kur Değer Kaybı ve Dış Ticaret Dengesi

J eğrisi etkisi, para biriminin değer kaybetmesinden sonra dış ticaret dengesinin başlangıçta daha büyük bir açığa yönelmesi veya fazlanın daralması, ihracat ve ithalat miktarları değiştikçe de sonradan iyileşmesi olasılığını anlatır. Yatay eksende zaman, dikey eksende dış ticaret dengesi gösterildiğinde bu sıra J harfine benzeyebilir. Adı, verilerde görülebilecek bir biçimi tanımlar; her kur değer kaybını aynı gelişmelerin izleyeceğini garanti etmez.

Mekanizmanın temelinde fiyatların ve miktarların farklı hızlarda ayarlanması vardır. Kur değişikliği, hanehalkı ve işletmeler alım satım miktarlarını değiştirmeden önce ithalat ve ihracatın yerel para cinsinden fiyat ve değerlerini etkileyebilir. Daha sonra alıcılar yeni göreli fiyatlara yanıt verirse ihracat ve ithalat miktarları değişebilir. Bu nedenle ilk fiyat etkisi ile sonraki miktar etkisi dış ticaret dengesini farklı yönlere çekebilir. IMF kaynakları J eğrisini olası gecikmeli bir yol olarak ele alır; klasik çizim, belirli fiyat ve miktar tepkilerine ilişkin varsayımlara dayanır ve her ülke için gözlenmiş evrensel bir sonuç değildir. {source:imfJCurve1979} {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Kurun, bir birim yabancı para için kaç birim yerel para gerektiği biçiminde yazıldığını varsayalım. Kotasyon 1.00'dan 1.10'a çıkarsa bir birim yabancı para yerel para cinsinden %10 daha pahalı hale gelir; yerel para bu yabancı para karşısında değer kaybetmiştir. Kur ters yönde yazılsaydı sayı diğer yöne hareket ederdi. Bir para biriminin yükseldiğini veya düştüğünü söylemeden önce kotasyon yöntemini belirtin.

Piyasa kaynaklı değer düşüşüne genellikle para biriminin değer kaybı denir. Hükümetin veya merkez bankasının sabit ya da yönetilen kur paritesini düşürmesi ise çoğu zaman devalüasyon olarak adlandırılır. Terimler farklı kur düzenlerini ifade eder; ancak bazı araştırma ve çevirilerde gevşek biçimde kullanılabilir. Buradaki J eğrisi mekanizması, belirli bir politika önerisi değil, para birimlerinin göreli fiyatındaki değişim ve ticaretin uyumuyla ilgilidir.

Dış ticaret dengesi, belirli bir dönemde ihracattan ithalatın çıkarılmasıdır; kapsamın yalnızca malları mı yoksa mal ve hizmetleri mi içerdiğini belirtmek gerekir. Kur değer kaybettikten hemen sonra mevcut siparişlerin, teslimat takvimlerinin ve fiyatların değişmesi zaman alabilir. İthalat yerel para cinsinden pahalanırken ithalat miktarı benzer kalırsa, alıcılar ikame ürün bulmadan veya alımı azaltmadan önce ithalat faturası büyüyebilir. Yabancı talebin ihracat miktarını artırması da hemen gerçekleşmeyebilir.

Sonuç, sözleşmelere ve faturaların hangi para biriminden düzenlendiğine bağlıdır. İhracat fiyatları ihracatçının para biriminde sabitse, kur değer kaybından sonra yabancı alıcı daha düşük bir fiyat görebilir; ihracatçı ise başlangıçta birim başına yaklaşık aynı yerel para gelirini alabilir. Fiyat alıcının para biriminde sabitse fiyat ve gelir örüntüsü değişir. Kurun ithalat fiyatlarına yansıması da kısmi veya gecikmeli olabilir. IMF'nin 1979 tarihli çizimi, yerel para cinsinden ithalat fiyatlarının miktarlardan önce ayarlanabildiği olası bir sıralamayı gösterir; ancak bu, her ekonomi için geçerli bir gözlem değil, belirtilen varsayımlara dayalı bir örnektir. {source:imfJCurve1979} {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Bir dönemde ihracat gelirinin 100 yerel para birimi, ithalat ödemelerinin ise 120 birim olduğu küçük bir ekonomi düşünün. Dış ticaret dengesi 100 − 120 = −20 olur. Basit bir örnek için başlangıçta bir birim yabancı paranın bir yerel para birimine eşit olduğunu, ithal malların yabancı para cinsinden fiyatlandığını, sözleşmelerin ve miktarların hemen değişmediğini varsayalım.

Kur değer kaybından sonra bir birim yabancı para başına 1.10 yerel para birimine çıkar. İthalat miktarı ve yabancı para fiyatı değişmediğinde, 120 birimlik ithalat faturası yerel para cinsinden 132 olur. Son satırda, ihracat miktarının %20 arttığını ve ihracatın birim başına yerel para gelirinin sabit kaldığını; ithalat miktarının ise %10 azaldığını varsayıyoruz. Bu durumda ithalat harcaması 108 yabancı para birimi × 1.10 = 118.8 yerel para birimidir. Bilerek basitleştirilmiş bu örnekte denge −32'den +1.2'ye iyileşir.

Tablodaki tüm değerler varsayımsaldır ve uydurulmuştur. Senaryo, kur değişiminin yerel para cinsinden ithalat faturasına tamamen yansıdığını, ihracatın birim başına yerel para gelirinin değişmediğini, başka fiyat veya talep değişikliği olmadığını ve belirli miktar tepkilerini varsayar. Bu bir tahmin, ampirik bulgu ya da gerçek bir ülke için beklenen sonuç değildir. Fatura para birimi, sözleşmeler, talep veya arz kısıtları farklıysa denge başka bir yol izleyebilir.

İhracatçıların maliyetleri de artabilir: ithal malzeme veya enerjiye bağımlı şirketler, kur değer kaybından sonra bu girdiler için daha fazla ödeyebilir ve böylece yabancı alıcılara sunulan fiyat avantajının bir kısmı azalabilir. Aynı kur hareketi üretim maliyetlerini, ihracat fiyatlarını ve miktarları eş zamanlı etkileyebilir. İthal girdilere bağımlılık düzeyi önemlidir. {source:imfOilExportersAdjustment2016}

Esneklik, talep edilen miktarın göreli fiyat değişikliğine ne kadar güçlü tepki verdiğini ölçer. Alıcıların kısa vadede az sayıda alternatifi varsa, yerel para fiyatları artsa bile ithalat miktarı pek değişmeyebilir. Daha uzun sürede alıcılar tedarikçilerini değiştirebilir, ürünleri yeniden tasarlayabilir veya tüketimi azaltabilir; ihracatçılar yeni pazarlara girebilir ya da üretimi büyütebilir. Başlangıçtaki ticaret değerlerinin yanı sıra bu tepkilerin zamanlaması ve büyüklüğü de önem taşır. {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Başlangıçta dış ticaret hesabının dengeli olduğu ve kur değişiminin fiyatlara tamamen geçtiği ders kitabı örneğinde Marshall-Lerner koşulu, para biriminin değer kaybetmesinin uzun vadede dış ticaret dengesini iyileştirmesi için ihracat ve ithalat talebinin fiyat esnekliklerinin mutlak değerleri toplamının birden büyük olması gerektiğini söyler. Başlangıç dengesi açık veya fazla ise ya da fiyat geçişi eksik ve eşitsizse hesap değişir. Dolayısıyla bu koşul tek satırlık evrensel bir tahmin değildir. {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Göreli fiyatlar değişse bile alıcılar tedarikçilerini hemen değiştiremeyebilir. Şirketlerin üretim döngüleri uzun, kapasitesi sınırlı veya girdileri özelleşmiş olabilir; sözleşmeler aylar önce yapılmış olabilir. Hanelerin temel ithal ürünler için fazla alternatifi olmayabilir. İhracatçıların vardiya eklemesi, girdi bulması veya yeni alıcılara ulaşması zaman alır. Bu gecikmeler miktar tepkilerini ertelerken küresel talep, yurt içi gelir, emtia fiyatları ve nakliye maliyetleri de aynı dönemde dengeyi değiştirebilir.

Bu nedenle kur değer kaybını denge iyileşmesi, daha uzun süren bozulma, az değişim veya farklı bir sıralama izleyebilir. J eğrisi etiketi ölçülen bir yolun şeklini tanımlar; yolun yalnızca kurdan kaynaklandığını veya miktarların ilk bozulmayı tersine çevirecek kadar değişeceğini kanıtlamaz.

Yayımlanan ticaret değerleri çoğu zaman nominaldir: fiyat veya kur değiştiğinde, fiziksel ticaret miktarı henüz değişmeden para cinsinden toplamlar da değişebilir. Hacim ölçüsü fiyat hareketlerini ayırmaya çalışır, ancak kullanılan endekse ve fiyat düzeltme yöntemine bağlıdır. J eğrisi iddiasında analiz edilenin ticaret değeri mi hacmi mi olduğu ve dengenin yerel para cinsinden gösterilip gösterilmediği belirtilmelidir. {source:imfWEO2007ExchangeRates}

Yapısal kırılma veya ürün bileşimindeki değişiklik, farklı bir kur rejiminden gelen tahminin geçerliliğini değiştirebilir. Bazı çalışmalar, tek bir sabit katsayı yerine para biriminin değer kazandığı ve kaybettiği dönemlerde farklı tepkiler bulur. Sonucu başka bir döneme uygulamadan önce çalışmanın bu değişimleri sınayıp sınamadığını kontrol edin. {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

IMF'nin 2004 tarihli Hırvatistan çalışma belgesi, alternatif modeller ve reel efektif kurun iki ayrı ölçüsünü kullanarak kısa ve uzun vadeli tepkileri tahmin etmiş ve bu ülke örneğinde J eğrisine dair kanıt bildirmiştir. Türkiye üzerine bir IMF çalışması farklı bir dönemi incelemiş; reel efektif kurun dış ticaret dengesi ayarlamasında önemli olduğunu, ancak etkinin simetrik olmadığını ve ticaret ortaklarının gelir büyümesi farkının çoğu zaman bu etkiden daha ağır bastığını bulmuştur. Bu bulgular belirli örneklemleri, yöntemleri ve dönemleri anlatır; başka bir ülke için takvim oluşturmaz. {source:imfCroatiaJCurve2004} {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Etkiler, bir ülkenin ne ihraç ve ithal ettiğine göre de değişebilir. Petrol ihracatçılarını inceleyen bir araştırmada, petrol bağımlılığı yüksek ekonomilerde kur kanalının dış dengeler üzerindeki etkisi küçük olabilirken, sınırlı örneklemde maliye politikasının rolü daha büyük bulunmuştur. Petrol ihracatçılarının gelir, fiyatlama ve üretim yapıları özeldir; bu nedenle sonuç bütün ihracatçılara genellenmemelidir. Çalışma, aynı yüzde oranındaki kur değişiminin aynı ticaret tepkisini yaratmayabileceğini gösterir. {source:imfOilExportersAdjustment2016}

Ampirik bir iddiayı okurken hangi dengenin ölçüldüğünü, kur ölçüsünün nominal mi yoksa reel ve efektif mi olduğunu, faturaların hangi para biriminden fiyatlandığını ve modeldeki gecikmeleri kontrol edin. Sonucun mallara mı yoksa mal ve hizmetlere mi ait olduğunu, gelir ve emtia fiyatı değişimlerini hesaba katıp katmadığını ve kur hareketinin ne kadarının örneklemde yer aldığını da inceleyin. Tek bir grafik veya ülke tahmini bu soruların tümünü yanıtlayamaz.

Dış ticaret dengesi, tanımlı bir ticaret kategorisinde ihracat eksi ithalatı kaydeder. Ödemeler dengesi tanımlarına göre cari hesap daha geniştir; buna gelir akımları ve cari transferler de dahildir. Bu nedenle mal ticaretine ilişkin bir J eğrisi iddiası hizmetleri, yatırım gelirini, işçi dövizlerini veya cari hesabın tamamını otomatik olarak açıklamaz. IMF'nin genel bakışı bu muhasebe ayrımını açıklar ve cari hesabı ulusal tasarruf ile yatırımla da ilişkilendirir. {source:imfCurrentAccountDeficits}

Kur değişiklikleri ticaretin yerel para cinsinden değerini ve kaydedilen miktarları etkileyebilir; ancak cari hesap gelir ödemelerini, transferleri ve başka akımları da içerir. Bu nedenle cari hesap mal ticareti dengesinden farklı yönde hareket edebilir. Muhasebe kapsamını anlamak için Cari işlemler dengesi ile dış ticaret dengesi arasındaki fark nedir? yazısına bakın.

Ampirik bir J eğrisi, gözlem penceresine de bağlıdır. Bir çalışma, örneklem bitmeden önce ilk bozulmayı belirleyebilir ama tam bir sonraki iyileşmeyi gözlemleyemeyebilir. Araştırmalar farklı veri sıklıkları, kur ölçüleri, ticaret tanımları, kontrol değişkenleri ve gecikme yapıları kullanabilir. Benzer ölçümleri karşılaştırın ve tahmin edilen yolu genel bir uyum takvimi saymadan önce çalışmanın tüm örneklemini okuyun. {source:imfCroatiaJCurve2004} {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Öncesi ve sonrası grafiği tek başına kur etkisini belirleyemez. Güvenilir bir tahmin; yurt içi ve ticaret ortağı gelirlerini, küresel fiyatları ve eşzamanlı politika veya arz değişimlerini dikkate almalı, kur hareketi olmasaydı ne olacağını hangi model ya da karşılaştırmayla tahmin ettiğini açıklamalıdır. Türkiye çalışması, ticaret ortaklarının gelir büyümesinin reel kur için tahmin edilen katkıyı dengeleyebildiğini bulmuştur. {source:imfTurkeyTradeBalance2019}

Önce kullanılan seriyi ve kur kotasyonunun yönünü belirleyin. İddianın nominal değerleri mi yoksa hacme göre düzeltilmiş ticareti mi, yalnızca malları mı yoksa mal ve hizmetleri mi, ikili dengeyi mi toplam dengeyi mi, yerel para mı başka bir birimi mi kapsadığını sorun. Ardından olay tarihini ve J olarak tanımlanan dönemi belirleyin. Miktarlar değişmeden önce fiyatlar nominal dengeyi değiştirebilir.

Sonra kur kanalını talep ve arzda yaşanan diğer değişimlerden ayıran bir karşılaştırma arayın. Kur değer kaybı, hanehalkı harcamalarının artması veya azalması, emtia fiyatı şoku, vergi değişikliği, yurt dışında durgunluk ya da ithal girdilere erişimdeki değişiklikle aynı zamana denk gelebilir. Dengenin seyri tek başına hareketin her bölümüne hangi faktörün neden olduğunu göstermez.

Son olarak J eğrisini tahmin değil, koşullu bir açıklama olarak değerlendirin. Satın Alma Gücü Paritesi ve Piyasa Kuruyla GSYH Karşılaştırması fiyat düzeyi düzeltmeleriyle piyasadaki kur kotasyonlarını ayırır; ikisi de dış ticaret dengesini tek başına öngörmez. Dış ticaret hadleri ile dış ticaret dengesi arasındaki fark göreli ihracat-ithalat fiyatlarını kaydedilen ticaret değerlerinden ayırır. Sonuca varmadan önce bu ölçümleri ticaret hacimleri, araştırmanın varsayımları ve ülkenin ekonomik koşullarıyla birlikte değerlendirin.