Borç/GSYH Oranı Nedir? Hesaplama ve Yorumlama

Borç, belirli bir tarihte ölçülen stoktur; örneğin yıl veya çeyrek sonundaki bakiye. Nominal GSYH ise bir dönemde üretilen mal ve hizmetlerin cari fiyatlarla değeridir ve çoğunlukla yıllık ölçülür. Temel hesap şöyledir:

Borç/GSYH oranı = seçilen tarihteki borç ÷ seçilen dönemin nominal GSYH’si × 100

Pay ile paydanın kapsadığı kamu kesimi, coğrafya ve dönem birbiriyle uyumlu olmalıdır. Borç parasal değerle yazıldığı için karşılaştırmada nominal GSYH kullanılır; fiyat hareketlerinden arındırılmış reel GSYH başka bir ölçüdür. Ayrıntı için nominal ve reel GSYH rehberine bakabilirsiniz.

%120, borç stokunun o ölçüte göre bir yıllık ekonomik üretimin 1,2 katına denk geldiğini söyler. GSYH hükümetin kasasındaki para değildir; üretim hanehalkları ve işletmeler tarafından gerçekleştirilir, kamu geliri ise vergi ve başka kaynaklardan gelir. Borcun çevrilmesi ve ödenmesi için vergi tabanı, faiz gideri, vade yapısı, kamu varlıkları ve finansman koşulları da önem taşır. Oran bu nedenle ölçeği kıyaslamaya yarar, geri ödeme takvimi vermez.

Yıl sonunda kamu borcunun varsayımsal olarak 100 milyar birim, yıl boyunca nominal GSYH’nin 80 milyar birim olduğunu düşünelim:

100 ÷ 80 × 100 = %125

Bu tutarlar yalnızca örnektir. Ertesi yıl borç %4 artarak 104 milyara, nominal GSYH ise %5 artarak 84 milyara çıkarsa yeni oran şöyledir:

104 ÷ 84 × 100 ≈ %123,81

Borç tutarı yükselmiş, oran düşmüştür; çünkü payda daha hızlı büyümüştür. Bu, borcun geri ödendiğini veya mali koşulların otomatik olarak iyileştiğini göstermez. Oran; borç artarken, nominal GSYH düşerken ya da ikisi birden yaşanırken yükselebilir.

Bir veri seti yalnızca merkezi hükümeti kapsarken diğeri eyalet, yerel yönetim ve sosyal güvenlik fonlarıyla birlikte genel yönetimi kapsayabilir. Brüt borç genellikle belirlenmiş yükümlülükleri finansal varlıkları düşmeden gösterir; net borç ise seçilen bazı varlıkları hesaba katar. Devlet birimleri arasındaki borçların birleştirilip birleştirilmediği de sonucu etkiler.

Değerleme ve tarih de önemlidir: nominal veya piyasa değeri, yıl sonu veya çeyrek sonu bakiyesi aynı şey değildir. Eurostat’ın yıllık Maastricht borcu tanımı, genel yönetimin birleştirilmiş brüt borcunu yıl sonu itibarıyla nominal, yani senet üzerindeki değerden ölçer; kapsam para ve mevduat, borç senetleri ve kredileri içerir ([Eurostat borç tanımı]({source:eurostatGovernmentDebtDefinition})).

AB’nin Makroekonomik Dengesizlik Prosedürü (MIP) yıllık gösterge tablosunda GSYH’nin %60’ı, konsolide genel yönetim brüt borcu için gösterge niteliğinde bir eşiktir. Bu, belirli bir Avrupa izleme çerçevesine aittir; her ülke ve borç ölçüsü için evrensel bir ödeme gücü sınırı değildir. [Eurostat’ın genel yönetim brüt borcu metaverileri]({source:eurostatGovernmentDebtDefinition})

Yıllık bir oran çoğunlukla yıl sonu borcunu o yılın nominal GSYH’sine böler. Çeyreklik seride borç çeyrek sonundaki stok olabilir; payda ise yalnızca o çeyreğin üretimi değildir. Eurostat, çeyreklik oranı hesaplarken son dört çeyreğin GSYH toplamını kullanır ([Eurostat’ın çeyreklik borç/GSYH açıklaması]({source:eurostatDebtGdpRatio})).

Bu yüzden çeyrek ve yıl rakamlarını yan yana koyarken her iki dönemi de yazın. Bir çeyrek büyüme oranının yıllıklandırılması, o çeyrekte gerçekleşen GSYH’nin tüm yıla eşit olduğu anlamına gelmez. Ulusal hesapların revize edilmesi, borç verilerinin güncellenmesi ve yayımların farklı tarihlerde çıkması da oranlarda fark yaratabilir.

ABD Kongre Bütçe Ofisi (CBO), raporlarında çoğunlukla kamu tarafından tutulan federal borç ölçüsünü kullanır. Bu, federal devlet hesapları dışındaki alacaklılardan sağlanan borçlanmadır; özel yatırımcıların yanı sıra yabancı yatırımcıları, eyalet ve yerel yönetimleri ve Federal Rezerv’i de kapsar. “Kamu” sözcüğü yalnızca bireyleri anlatmaz.

Brüt federal borç ise kamu tarafından tutulan borca ek olarak federal güven fonlarının ve diğer devlet hesaplarının elindeki Hazine menkul kıymetlerini içerir. CBO ayrıca finansal varlıklar düşüldükten sonraki borç ölçüsünü de inceler ([CBO Federal Borç rehberi]({source:cboFederalDebtPrimer})). Bu ölçülerden biriyle hesaplanan oranı başka bir ölçünün adıyla sunmayın. Bunlar ABD federal hükümetinin tanımlarıdır, evrensel küresel standart değildir.

Oran, borçta büyük bir sıçrama olmasa da değişebilir. Eski borç üzerindeki etkili nominal faiz oranı nominal GSYH artışından yüksekse faiz yükü zamanla borç stokunu ekonominin nominal büyüklüğüne göre artırabilir. Nominal GSYH’nin daha hızlı büyümesi paydayı genişletip oranı düşürücü yönde çalışabilir. Etki, fiyatlar, reel üretim, borcun ortalama maliyeti ve hangi tarihte yeniden fiyatlandığına bağlıdır.

Borç dinamikleri yaklaşık olarak şöyle özetlenebilir:

Dₜ = Dₜ₋₁ × (1 + i) ÷ (1 + g) − pb + sfa

Dₜ ve Dₜ₋₁ sırasıyla mevcut ve önceki dönemin sonundaki borç/GSYH oranlarıdır; i borcun etkili nominal faiz oranıdır; g nominal GSYH büyümesi; pb GSYH’ye oranlanmış birincil fazla; sfa ise GSYH’ye oranlanan stok-akım düzeltmesidir. Bu yazımda pozitif birincil fazla oranı düşürür, pozitif sfa ise borç/GSYH oranını artırır. Eurostat, pozitif stok-akım düzeltmesinin borcun yıllık bütçe açığından daha fazla artması ya da fazla varsa daha az azalması anlamına geldiğini açıklar ([Eurostat’ın stok-akım düzeltmesi notu]({source:eurostatStockFlowAdjustment})). Birincil denge faiz giderlerini içermez; IMF’nin borç dinamikleri çerçevesi bu bileşenleri bir arada gösterir ([kamu borcu dinamikleri]({source:imfPublicDebtDynamics})). Denklem yaklaşık bir analiz aracıdır, tahmin değildir. Denklemde oranları yüzde sayılarıyla değil, kesirli değerlerle kullanın; örneğin %120, 1,2 olarak yazılır.

Hesaplamayı göstermek için aşağıdaki değerlerin tümü varsayımsaldır. Başlangıç borç/GSYH oranının %125, etkili nominal faiz oranının %4, nominal GSYH büyümesinin %5, birincil fazlanın GSYH’nin %0,5’i ve sfa’nın sıfır olduğunu varsayalım. Yerine koyunca: 1,25 × 1,04 ÷ 1,05 − 0,005 ≈ 1,233, yani yaklaşık %123,3 elde edilir. Bu örnek, basitleştirilmiş ilişkinin hesaplama mantığını gösterir; tahmin değildir.

Borç stokundaki değişim bütçe açığına her zaman bire bir eşit olmaz. Hükümet nakit bakiyesini değiştirebilir, borçlanarak finansal varlık edinebilir, döviz cinsinden borcu kur değişimleriyle yeniden değerleyebilir veya borç ve bütçe istatistiklerine farklı biçimde yansıyan başka işlemler yapabilir. Bu kalemler stok-akım düzeltmesi olarak sınıflandırılabilir. Bunlar tek başına hata veya gizli bir açık olduğu anlamına gelmez.

Modeldeki etkili faiz oranı da yeni tahvil ihraçlarının piyasa getirisinden farklı olabilir. Mevcut borcun vadesi, sabit veya değişken faiz koşulları ve yenileme takvimi, piyasa faizlerindeki değişimin bütçeye ne hızla yansıyacağını belirler.

Borç/GSYH oranı, borcun ekonomiye göre büyüklüğünü kıyaslamak ve aynı tanımla zaman içindeki değişimi izlemek için kullanışlıdır. Ancak sürdürülebilirliği tek başına ölçmez. Faiz giderleri, vade takvimi, para birimi, yatırımcı tabanı, kamu geliri ve varlıkları, büyüme görünümü ve bütçe ayarlama kapasitesi de incelenmelidir. Tek bir oran evrensel bir hüküm vermez.

Veri tabanlarının kapsamı da değişebilir. Örneğin Dünya Bankası’nın GC.DOD.TOTL.GD.ZS kodlu serisi, GSYH’nin yüzdesi olarak toplam merkezi hükümet borcunu adlandırır ve metaverisinde merkezi yönetimin brüt yükümlülüklerinin elindeki öz sermaye araçları ve finansal türevler düşüldükten sonra ölçüldüğünü ve yöntemi açıklar; bu seri her ülkede tüm yönetim düzeylerini içeren aynı ölçü değildir ([Dünya Bankası seri metaverisi]({source:worldBankDebtSeriesMetadata})). Uluslararası kıyaslamada seri adını değil, tanımını okuyun.

Bir oranı aktarırken kaynağı, borcun hangi tarihte ölçüldüğünü, GSYH dönemini, yönetim kapsamını, brüt veya net oluşunu, değerleme esasını ve birimleri not edin. Serinin yıllık mı çeyreklik mi olduğunu ve verinin hangi sürümüne dayandığını da kontrol edin. İlgili kavramlar için bütçe açığı ile kamu borcu arasındaki farkı ve üretim açığı ile potansiyel GSYH açıklamasını inceleyebilirsiniz.