Krzywa Phillipsa: inflacja, bezrobocie i jej ograniczenia

Krzywa Phillipsa to rodzina modeli i zależności empirycznych, a nie jedna uniwersalna linia. Jej znana podręcznikowa postać przedstawia ujemną zależność krótkookresową między inflacją a bezrobociem: przy napiętym rynku pracy firmy mogą mocniej konkurować o pracowników, przez co szybciej rosną płace i koszty. Część kosztów może zostać przeniesiona na ceny. Gdy popyt słabnie, a wolne moce rosną, presja na płace lub ceny może się zmniejszać. To możliwy wzorzec, nie reguła obowiązująca w każdym miesiącu i kraju.

Nazwa pochodzi od badania A. W. Phillipsa z 1958 roku dotyczącego Wielkiej Brytanii. W długiej próbie historycznej opisano w nim zależność między bezrobociem a tempem zmian płac nominalnych. Pierwotne pytanie dotyczyło inflacji płac, a nie wszystkich współczesnych miar inflacji cen konsumpcyjnych. Później ekonomiści rozszerzyli tę koncepcję na inflację cen, uwzględniając oczekiwania, koszty podaży i miary niewykorzystanych zasobów. W opisie historii krzywej Rezerwa Federalna podkreśla rolę wykorzystania zasobów i oczekiwań w późniejszych wersjach. {source:fedKuglerInflationExpectationsPhillips2025} {source:frbsfOriginalPhillipsCurve2021}

Wykres bezrobocia i wzrostu płac nie mierzy więc tego samego co wykres bezrobocia i inflacji CPI lub PCE. Model może wykorzystywać lukę popytową, liczbę wakatów albo szerszą miarę wykorzystania zasobów zamiast samej stopy bezrobocia. Określenie „krzywa Phillipsa” wskazuje pokrewieństwo idei, ale nie mówi, jakie dane ani równanie zastosowano.

Jedno z wyjaśnień odwołuje się do stopniowego dostosowywania cen i płac. Niektórzy pracodawcy zmieniają wynagrodzenia lub cenniki tylko okresowo, bo negocjowanie umów, aktualizacja systemów i informowanie klientów zajmują czas. Jeśli popyt wzrośnie, zanim dostosują się wszystkie ceny, firmy utrzymujące dotychczasowe ceny mogą otrzymać więcej zamówień i zatrudnić pracowników. Firmy, które aktualizują ceny, mogą je podnieść. Przez pewien czas może to oznaczać jednocześnie mocniejszą inflację i zatrudnienie. Sztywność nominalna jest jednym z możliwych mechanizmów, a nie jedynym wyjaśnieniem. {source:fedPhillipsUnstableCurve2023} {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008}

Luz na rynku pracy to więcej niż liczba osób zaklasyfikowanych jako bezrobotne. Trudności z rekrutacją, częstsza zmiana pracy, dłuższy czas pracy lub zmiany produktywności wpływają na to, jak popyt przekłada się na płace i koszty jednostkowe. Stopa bezrobocia jest przydatna, bo jest regularnie mierzona, ale pozostaje tylko przybliżeniem presji na zasoby produkcyjne.

Krzywa nie oznacza, że każda osoba podejmująca pracę automatycznie podnosi ceny. Opisuje zagregowaną zależność, która może pomóc analizować ustalanie płac i cen przez firmy lub tworzyć prognozy. Przedsiębiorstwo może pokryć wyższe koszty z marży, zrównoważyć je wzrostem produktywności albo przenieść je na klientów; gospodarstwa domowe mogą zmienić wydatki, a decydenci zareagować. Te reakcje wpływają na to, jak zmiany na rynku pracy odbijają się w mierzonej inflacji.

Prostą wersję uwzględniającą oczekiwania można zapisać tak:

Inflacja = oczekiwana inflacja − β × (stopa bezrobocia − stopa odniesienia) + szok podażowy

Przy tej konwencji znaków β jest dodatnie. Jeśli bezrobocie znajduje się poniżej stopy odniesienia, różnica w nawiasie jest ujemna; poprzedzający ją znak minus oznacza wtedy, przy pozostałych warunkach bez zmian, dodatkową presję na wzrost inflacji. Stopa odniesienia to szacunek bezrobocia zgodnego ze stabilną inflacją w danym modelu. Nie można jej bezpośrednio zaobserwować ani uznać za dokładnie znaną stałą. Niektóre modele wykorzystują lukę popytową lub inną miarę luzu. Różnią się też założeniami i składnikami równania. {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008}

Rozważmy hipotetyczny przykład, który nie jest oszacowaniem obecnej zależności w Stanach Zjednoczonych. Załóżmy, że oczekiwana inflacja wynosi 2,0%, stopa bezrobocia odniesienia 4,5%, faktyczne bezrobocie 3,5%, β ustalono na 0,4 punktu procentowego inflacji na każdy punkt procentowy luki, a szok podażowy wynosi zero. Luka to 3,5% − 4,5% = −1,0 punkt procentowy. Wkład luzu wynosi −0,4 × (−1,0) = +0,4 punktu procentowego, zatem równanie daje 2,0% + 0,4% = 2,4% inflacji.

Teraz pozostawmy lukę i β bez zmian, ale załóżmy oczekiwaną inflację 3,0% i hipotetyczny szok podażowy podnoszący wynik o 1,2 punktu procentowego. Otrzymujemy 3,0% + 0,4% + 1,2% = 4,6%. Przykład pokazuje, dlaczego sama stopa bezrobocia nie wyznacza inflacji: znaczenie mają też oczekiwania oraz czynniki kosztowe i podażowe. Współczynnik i dane wejściowe są wymyślone wyłącznie w celu pokazania obliczenia; nie są parametrem oszacowanym, prognozą ani bieżącymi danymi.

Krótkookresową krzywą Phillipsa rysuje się przy danym poziomie oczekiwań inflacyjnych i pozostałych warunkach. Jeśli oczekiwania rosną, krzywa może przesunąć się w górę: przy tej samej stopie bezrobocia inflacja może być wyższa. Spadek oczekiwań może przesunąć ją w dół. Krzywa opisuje więc kombinacje przy określonych założeniach, a nie stabilną relację wymienną między dwoma celami polityki. Oczekiwania wpływają na żądania płacowe, ceny firm, warunki kredytowe i moment zakupów. {source:fedKuglerInflationExpectationsPhillips2025}

W wielu standardowych modelach ze sztywnymi płacami lub cenami nominalnymi długookresowa krzywa jest pionowa przy zrównoważonej lub „naturalnej” stopie bezrobocia. Chodzi o to, że pracownicy i firmy z czasem uwzględniają utrzymującą się inflację w decyzjach płacowych i cenowych. Po dostosowaniu oczekiwań stale wyższa inflacja nie utrzymuje bezrobocia poniżej poziomu zrównoważonego. To wynik modelu oparty na założeniach, a nie dowód, że konkretną stopę naturalną znamy dokładnie albo że wszystkie spory o długi okres zostały rozstrzygnięte. {source:fedPhillipsUnstableCurve2023}

„Naturalna”, „równowagi” czy „nieprzyspieszająca inflacji” stopa bezrobocia jest niepewnym szacunkiem. Może się zmieniać wraz z instytucjami rynku pracy, demografią, skutecznością dopasowania pracowników do miejsc pracy i produktywnością. Nie jest bezpośrednią liczbą dostępnych pracowników ani celem, który można odczytać z jednego miesięcznego raportu. Traktowanie stopy odniesienia jako znanej może sprawiać, że obliczona luka wygląda na dokładniejszą, niż pozwalają na to dane.

Szok podażowy zmienia koszty produkcji albo ilość, jaką gospodarka może wytworzyć przy danych cenach. Nagły wzrost kosztów importowanej energii może podnieść wydatki firm i gospodarstw domowych, a zarazem osłabić produkcję i rekrutację. Inflacja może rosnąć w tym samym czasie co bezrobocie. Nie ma tu sprzeczności: szok przesuwa zależność krótkookresową, zamiast przesuwać gospodarkę po jednej niezmiennej krzywej.

Odwrotnie może być przy poprawie warunków podaży. Tańsza energia lub transport, ustępowanie zatorów w łańcuchach dostaw albo wyższa produktywność mogą zmniejszać presję kosztową, nawet gdy produkcja i zatrudnienie nadal rosną. Niektóre ceny mogą spadać względem innych, mimo że ogólny poziom cen wciąż rośnie. Wzrost ceny jednego surowca sam w sobie nie wyjaśnia całej zmiany szerokiego indeksu cen.

Lata 70. często służą jako przykład tego, jak oczekiwania i szoki podażowe mogą zmienić obserwowaną zależność. Materiały Federal Reserve Bank of San Francisco wskazują zmiany oczekiwań i poważne szoki podażowe jako możliwe przyczyny przesunięć, obok innych wyjaśnień zmieniającego się obrazu danych. Przykład historyczny pomaga zrozumieć ramę analityczną, ale nie dowodzi, że jedna przyczyna wyjaśnia każdy późniejszy okres. {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008} {source:frbsfPhillipsCurveStressTest2019}

Wykres rozrzutu inflacji i bezrobocia często nie tworzy równej linii opadającej. Dane mogą łączyć różne okresy oczekiwań, szoki podażowe, reakcje polityki, sytuacje na rynku pracy i fazy cyklu koniunkturalnego. Gdy bank centralny zaostrza politykę po wzroście inflacji, bezrobocie i inflacja mogą zmieniać się w sposób utrudniający rozpoznanie pierwotnego szoku. Sama korelacja nie pozwala ustalić, co spowodowało wynik.

Badacze muszą wybrać miarę inflacji, zmienną opisującą luz, opóźnienia, okres próby i sposób pomiaru oczekiwań. Zrównoważona stopa bezrobocia jest szacowana z niepewnością, płace i ceny dostosowują się w różnym tempie, a niektóre modele dopuszczają zmianę nachylenia przy bardzo wysokiej lub wyjątkowo stabilnej inflacji. Przegląd Rezerwy Federalnej dotyczący nachylenia krzywej omawia problemy identyfikacji ekonometrycznej, wyniki sugerujące spłaszczenie przed pandemią i możliwość nieliniowej dynamiki inflacji. To nierozstrzygnięte kwestie pomiaru, a nie dowód na jeden stały współczynnik. {source:fedPhillipsSlopeReview2024}

Bardziej płaska oszacowana krzywa oznacza, że w danej specyfikacji określonej zmianie wybranej miary luzu towarzyszy mniejsza reakcja inflacji. Nie oznacza to, że inflacja nie może się zmieniać. Oczekiwania, koszty energii i importu, produktywność oraz polityka mogą odgrywać większą rolę w tej próbie lub modelu. Hipotezy o spłaszczeniu, takie jak lepiej zakotwiczone oczekiwania, zmiany strukturalne, błędy pomiaru luk, skuteczna reakcja polityki i nieliniowości, trzeba weryfikować; nie są jednakowo prawdziwe w każdej gospodarce. {source:frbsfOriginalPhillipsCurve2021} {source:frbsfPhillipsCurveStressTest2019}

Zanim porównasz dwa wykresy, sprawdź, co znajduje się na osi pionowej. Nominalny wzrost płac to nie inflacja cen konsumpcyjnych. Jednostkowe koszty pracy zależą również od produktywności: gdy produkcja na godzinę rośnie, płace mogą rosnąć szybciej, nie powodując takiego samego wzrostu kosztu pracy na jednostkę produktu. CPI ogółem obejmuje żywność i energię; niektóre miary bazowe pomijają bardziej zmienne pozycje; PCE ma inny zakres i wagi. Miary mogą więc różnić się dla tego samego okresu.

Następnie sprawdź oś poziomą. Stopa bezrobocia obejmuje osoby bez pracy, które należą do siły roboczej; nie uwzględnia wszystkich chcących pracować więcej godzin ani tych, którzy przestali szukać. Luka bezrobocia odejmuje szacowaną stopę odniesienia. Luka popytowa porównuje rzeczywistą produkcję z szacunkiem produkcji potencjalnej. Wakaty i przepracowane godziny pokazują wykorzystanie zasobów z innej strony. Miary mogą wskazywać różne kierunki, a rewizja stopy odniesienia może zmienić wcześniej obliczoną lukę.

Na koniec ustal, czy wykres opisuje poziom inflacji, czy jego zmianę; inflację obserwowaną czy oczekiwaną; oraz horyzont kwartalny, roczny czy kilkuletni. Regresja wyjaśniająca poziom inflacji odpowiada na inne pytanie niż model jej zmian. Nie przenoś współczynnika z jednego kraju, okresu, indeksu cen czy równania do innej sytuacji bez sprawdzenia definicji i niepewności. Zobacz też stopy bezrobocia U-3 i U-6, CPI, PCE i deflator PKB oraz nominalny i realny PKB.

Krzywa pomaga uporządkować pytania o to, jak luz na rynku pracy, oczekiwania inflacyjne, koszty podaży i decyzje cenowe mogą na siebie wpływać. Decydenci i prognostycy mogą traktować ją jako część szerszego modelu, porównywać różne specyfikacje i sprawdzać, jak zmienią się wyniki przy innych założeniach dotyczących oczekiwań lub luzu. Federal Reserve Bank of San Francisco omawia zarówno zastosowanie tego podejścia, jak i spory dotyczące jego trafności prognostycznej i interpretacji. {source:frbsfPhillipsCurveBasics2008} {source:fedPhillipsSlopeReview2024}

Krzywa nie mówi, że inflacja zawsze spadnie, gdy wzrośnie bezrobocie, że niskie bezrobocie musi oznaczać konkretną inflację ani że bank centralny może trwale obniżać bezrobocie, akceptując wyższą inflację. Nie dowodzi też, że szok podażowy jest przejściowy, oczekiwania pozostają zakotwiczone ani że jedna miara luzu jest właściwa. Takie twierdzenia wymagają dowodów wykraczających poza nazwę krzywej i linię dopasowaną do danych historycznych.

Gdy ktoś powołuje się na krzywą Phillipsa, zapytaj, jakiej miary inflacji i luzu użyto, jak oszacowano stopę odniesienia, czy uwzględniono oczekiwania i szoki podażowe oraz jaki badano okres i horyzont. Sprawdź też, czy wynik jest korelacją, oszacowaniem modelu czy prognozą i jak duża jest niepewność. Dzięki temu znajomy wykres staje się sprawdzalnym twierdzeniem ekonomicznym, a nie uniwersalnym menu polityki.