Dezinflacja a deflacja: czy wolniejszy wzrost cen oznacza spadek cen?

Inflacja, dezinflacja i deflacja dotyczą cen, ale nie oznaczają tego samego. Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen dóbr i usług w danym okresie. Dezinflacja występuje wtedy, gdy tempo inflacji spada, lecz pozostaje powyżej zera: ceny jako całość nadal rosną, tylko wolniej. Deflacja oznacza szeroki i utrzymujący się spadek poziomu cen. [Bank Rezerwy Federalnej w St. Louis wyjaśnia te różnice]({source:stlouisInflationDisinflationDeflation}).

Jeśli inflacja obniża się z 4% do 1%, jest to dezinflacja, a nie automatycznie deflacja. Gdy indeks odnotowuje −1% w określonym przedziale, jego zmiana dla tej miary i tego okresu jest ujemna. Deflacja w ujęciu makroekonomicznym zwykle oznacza jednak szeroki, długotrwały spadek cen, a nie pojedynczy odczyt.

Kiedy słyszysz, że „inflacja spadła”, sprawdź, co właściwie spadło: stopa inflacji, poziom indeksu czy cena jednego produktu. To rozróżnienie zmienia sens wypowiedzi.

Ceny poszczególnych produktów nie muszą zmieniać się w tym samym kierunku. Starszy model telefonu może stanieć po premierze nowego, podczas gdy rosną czynsze, ceny usług medycznych i żywności. Spadek ceny telefonu to zmiana jego ceny względnej, a nie dowód, że ogólny poziom cen się obniża.

Indeks cen łączy wiele obserwacji według określonego zakresu i wag. Podsumowuje przeciętny ruch cen dla zdefiniowanej grupy, a nie każdy zakup każdego gospodarstwa domowego. Bank Rezerwy Federalnej w St. Louis omawia [różnicę między cenami pojedynczych produktów, poziomem cen i inflacją]({source:stlouisPriceLevelInflationRate}).

Dlatego cena w jednej kategorii może spaść, a szeroki indeks nadal rosnąć. Możliwa jest też odwrotna sytuacja: część cen wzrasta, mimo że indeks ogółem spada. Oceniając deflację, sprawdzaj szeroką miarę w kilku okresach, a nie pojedynczą etykietę cenową lub kategorię.

Poziom indeksu jest wartością względną wobec wybranego okresu bazowego. Zmianę procentową w danym okresie oblicza się, porównując wartość końcową z początkową:

Zmiana procentowa = (indeks końcowy ÷ indeks początkowy − 1) × 100

Jeśli indeks rośnie ze 100 do 104, wzrost wynosi 4%. Wartość 104 to poziom indeksu, a nie inflacja wynosząca 104%. Jeśli kolejne tempo wzrostu jest niższe, ale nadal dodatnie, indeks nadal rośnie. [Bank Rezerwy Federalnej w St. Louis opisuje różnicę między poziomem cen a stopą inflacji]({source:stlouisPriceLevelInflationRate}).

Niższa inflacja nie sprowadza więc cen automatycznie do wcześniejszego poziomu. Aby indeks spadł ze 104 do 100, musiałby obniżyć się o około 3,85% względem 104. Wolniejszy wzrost i spadek poziomu to dwa różne ruchy.

Wartość 100 w indeksie CPI to poziom odniesienia dla okresu bazowego, a nie kwota pieniędzy. Surowych poziomów różnych serii indeksów nie należy porównywać bezpośrednio, bo mogą mieć różne okresy bazowe i zakresy; [BLS wyjaśnia, jak odczytywać wartości indeksu CPI]({source:blsCpiConcepts}).

Załóżmy, że hipotetyczny indeks cen zaczyna się od 100. Poniższe wartości służą wyłącznie do pokazania obliczeń; nie są bieżącymi danymi z USA ani prognozą.

1. Indeks rośnie ze 100 do 104: (104 ÷ 100 − 1) × 100 = 4%.
2. Następnie rośnie ze 104 do 105,04: (105,04 ÷ 104 − 1) × 100 = 1%. Tempo spada z 4% do 1%, lecz pozostaje dodatnie, więc jest to dezinflacja.
3. Później indeks spada ze 105,04 do 103,9896: (103,9896 ÷ 105,04 − 1) × 100 = −1% w tym przedziale.

Dwa kolejne wzrosty dają łącznie 5,04% od poziomu 100, a nie 5%: drugi wzrost o 1% jest liczony od 104, nie od 100.

Po spadku o 1% poziom indeksu 103,9896 nadal przekracza początkowe 100, więc ujemna zmiana w jednym przedziale nie usuwa wcześniejszych wzrostów. Przykład pokazuje tylko spadek o 1% w tym przedziale; pojedynczy odczyt nie wystarcza, by stwierdzić utrzymującą się deflację. Szeroki spadek cen musi trwać.

Zmiana rok do roku porównuje bieżący indeks z jego poziomem sprzed dwunastu miesięcy. Ponieważ punkt odniesienia przesuwa się co miesiąc, roczna stopa może spaść, nawet gdy bieżący indeks wzrósł od poprzedniego miesiąca.

W przykładzie hipotetycznym bieżący indeks w maju wynosi 104, a indeks z maja poprzedniego roku 100. Zmiana wynosi (104 ÷ 100 − 1) × 100 = 4%. W czerwcu bieżący indeks rośnie ze 104 do 105, ale indeks z czerwca poprzedniego roku wynosił 102. Zatem porównanie rok do roku to (105 ÷ 102 − 1) × 100 ≈ 2,94%.

Bieżący indeks rośnie więc ze 104 do 105, podczas gdy stopa rok do roku spada z 4% do około 2,94%. Nie oznacza to spadku bieżącego poziomu cen; zmieniła się również wartość sprzed roku, z którą go porównujemy. Czytając dane, sprawdź, czy dotyczą miesiąca czy roku i które okresy obejmują.

W tym samym przykładzie hipotetyczna zmiana w ciągu miesiąca ze 104 do 105 wynosi (105 ÷ 104 − 1) × 100 ≈ 0,96% i różni się od zmiany rok do roku wynoszącej około 2,94%.

W Stanach Zjednoczonych Bureau of Labor Statistics (BLS) opisuje CPI jako średnią zmianę w czasie cen reprezentatywnego koszyka dóbr i usług nabywanych przez miejskich konsumentów. Definicję można znaleźć w [FAQ BLS o CPI]({source:blsCpiFaq}) oraz w [podręczniku BLS dotyczącym pojęć związanych z CPI]({source:blsCpiConcepts}). CPI dotyczy określonej populacji i koszyka, a nie dokładnych wydatków każdej rodziny.

Bureau of Economic Analysis (BEA) publikuje indeks cen PCE, który śledzi ceny dóbr i usług kupowanych przez mieszkańców USA lub w ich imieniu. Zakres i konstrukcja PCE różnią się od CPI, więc te indeksy nie mają identycznego zasięgu. Zobacz [stronę BEA o indeksie cen PCE]({source:beaPcePriceIndex}) oraz porównanie CPI, PCE i deflatora PKB.

Federalny Komitet Otwartego Rynku (FOMC) określa długookresowy cel inflacyjny na poziomie 2%, mierzony roczną zmianą indeksu cen PCE. To cel polityki w USA, a nie definicja dezinflacji ani uniwersalna granica początku deflacji. [Oświadczenie Rezerwy Federalnej o celach długookresowych]({source:fedTwoPercentGoal}) wskazuje używaną miarę.

Dług nominalny spłaca się w kwocie pieniężnej zapisanej w umowie. Jeśli ceny i dochody spadają, a nominalna rata pozostaje taka sama, może ona pochłaniać większą część dochodu. Realny ciężar zobowiązania może zatem wzrosnąć, gdy ceny i dochody dostosowują się nierównomiernie.

To możliwy mechanizm, a nie pewny wynik dla każdego kredytobiorcy czy całej gospodarki. Znaczenie mają też termin zapadalności długu, zmiany dochodów, stopy procentowe, polityka i bilanse. Sam spadek ceny jednego produktu nie pozwala wnioskować, że zmienia się łączny ciężar długu.

Nie należy twierdzić, że każda deflacja nieuchronnie wywołuje spiralę pogłębiających się spadków. Precyzyjniej: szeroka i utrzymująca się deflacja może zwiększyć realną wartość nominalnych zobowiązań, jeśli dochody i ceny dostosowują się w różnym tempie. [Rezerwa Federalna omawia, dlaczego deflacja może utrudniać spłatę zadłużenia]({source:fedDeflationDebtBurden}).

Zanim uznasz, że inflacja zmieniła się w deflację, zapisz pięć rzeczy: użyty indeks; objęte nim dobra i usługi; porównywany okres; zmianę samego indeksu; oraz to, czy spadek jest szeroki i utrzymuje się w czasie. Rozróżniaj zmianę miesięczną od rocznej i nie myl spadku stopy inflacji ze spadkiem poziomu cen.

Tekst o nominalnych i realnych stopach zwrotu wyjaśnia wpływ inflacji na siłę nabywczą wyniku inwestycji. Artykuł nie wykorzystuje bieżących danych, nie prognozuje i nie stanowi porady inwestycyjnej.

O tym, jak oddzielić wartość pieniężną od wielkości produkcji w PKB, przeczytasz w artykule o nominalnym i realnym PKB.