Wat is een loon-prijsspiraal? Hoe lonen en inflatie elkaar versterken

Als prijzen stijgen, kan hetzelfde nominale loon minder kopen. Werknemers kunnen dan een hoger loon vragen. Als hogere lonen de kosten van bedrijven verhogen en bedrijven een deel daarvan in verkoopprijzen doorberekenen, kunnen prijzen opnieuw oplopen. Wanneer die nieuwe prijsstijging weer aanleiding geeft tot hogere looneisen en de volgorde zich herhaalt, kan een terugkoppeling ontstaan. Dat lonen en prijzen in hetzelfde jaar stijgen, is niet voldoende om het een spiraal te noemen.

De keten ontstaat niet automatisch. Bedrijven kunnen hogere kosten opvangen met lagere marges, de productiviteit verbeteren, werk anders organiseren of niet alle kosten aan klanten doorberekenen. Lonen kunnen stijgen zonder dat de hele stijging in prijzen terechtkomt; prijzen kunnen bovendien stijgen door oorzaken buiten de lonen. Analyses van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Bank for International Settlements (BIS) uit 2022 behandelen een loon-prijsspiraal als een empirische, voorwaardelijke kwestie en niet als een onvermijdelijk gevolg van inflatie. {source:imfWagePriceSpiralEvidence2022} {source:bisWagePriceSpiralBulletin2022}

Het nominale loon is het geldbedrag dat iemand per uur, week of loonperiode ontvangt voordat voor prijzen wordt gecorrigeerd. Het reële loon vergelijkt die beloning met een prijsindex. Stijgt de prijsindex van 100 naar 104 terwijl de loonindex op 100 blijft, dan wordt de reële loonindex ongeveer 100 ÷ 104 × 100 = 96,15. Met hetzelfde nominale loon kun je dan minder kopen van het pakket dat de index vertegenwoordigt.

Neem een uitdrukkelijk hypothetisch voorbeeld. De prijs- en loonindex beginnen beide op 100. Een eenmalige schok in importkosten brengt de prijzen naar 104, terwijl het loon op 100 blijft. De koopkracht in dit voorbeeld daalt naar ongeveer 96,15. Later stijgt het loon naar 103: dat is drie punten herstel ten opzichte van de beginwaarde, maar nog steeds minder dan het prijsniveau van 104. De stijging kan een vertraagde reactie zijn op eerder koopkrachtverlies; op zichzelf bewijst ze niet dat lonen en prijzen een zichzelf versterkende reeks zijn gestart. Lees ook de uitleg over nominale en reële lonen.

Gemiddelde uurverdiensten kunnen veranderen doordat uurlonen veranderen, maar ook doordat de samenstelling van de werknemers in de cijfers verschuift. Als er in een maand relatief meer mensen werken in lager betaalde beroepen of bedrijfstakken, kan de gemiddelde groei afzwakken terwijl veel werknemers wel een verhoging kregen. De gemiddelde uurverdiensten uit de Amerikaanse CES-enquête verschijnen maandelijks en tellen werkgeversbijdragen aan arbeidsvoorwaarden niet mee. {source:blsCesConcepts}

De Employment Cost Index (ECI) van het Amerikaanse Bureau of Labor Statistics (BLS) meet per kwartaal veranderingen in werkgeverskosten voor arbeid met vaste gewichten voor beroepen en bedrijfstakken. Die vaste gewichten beperken de invloed van verschuivingen in de werknemersmix. De ECI omvat lonen en salarissen en, in de maatstaven voor totale beloning, ook arbeidsvoorwaarden. De index is geen nettoloon van een persoon en ook geen universele loonindex. De BLS-uitleg over de ECI-methode beschrijft de reikwijdte. {source:blsEmploymentCostIndex}

Als je zegt dat “lonen versnellen”, vermeld dan welke reeks, werknemersgroep, frequentie en periode je bedoelt. Een maandgemiddelde vergelijken met een kwartaalindex zonder de perioden gelijk te trekken, kan misleiden. Loonontwikkeling is ook niet hetzelfde als arbeidskosten per eenheid product, want daarvoor telt de productiviteit mee.

Een eenmalige stijging van energie-, voedsel- of importprijzen kan het prijsniveau verhogen. Als de prijs daarna niet opnieuw stijgt, kan de inflatie afnemen wanneer de verhoging buiten de jaarvergelijking valt, ook al dalen de prijzen niet terug naar hun oude niveau. Een hoger prijsniveau betekent dus niet vanzelf dat de inflatie blijvend hoger is.

Verlies aan koopkracht kan werknemers later ertoe brengen om herstel van hun loon te vragen. Bedrijven kunnen lonen ook aanpassen om personeel te behouden of te reageren op kosten van levensonderhoud. Dat kan betekenen dat de gevolgen van de schok met vertraging in de lonen terechtkomen. Om van een spiraal te spreken, moet je ook zien of loonstijgingen nieuwe prijsverhogingen ondersteunen, of die prijsverhogingen weer tot verdere looneisen leiden en of de reeks aanhoudt. Het IMF-onderzoek uit 2022 maakt onderscheid tussen aanhoudende episodes en een korte periode waarin lonen en prijzen tegelijk stijgen. {source:imfWagePriceSpiralEvidence2022} {source:imfWEO2022WageDynamics}

Stel dat de prijs- en loonindex allebei op 100 beginnen. Een eenmalige schok in importkosten brengt de prijsindex op 104, terwijl de loonindex op 100 blijft. De index van het reële loon is dan 100 ÷ 104 × 100 ≈ 96,15. Later herstelt de loonindex tot 103; als de prijsindex op 104 blijft, stijgt de reëel-loonindex tot 103 ÷ 104 × 100 ≈ 99,04. Dat is gedeeltelijk herstel, nog onder het beginniveau. Loonherstel alleen is geen spiraal. Stel verder dat de productiviteit gelijk blijft, arbeid 60% van de relevante bedrijfskosten uitmaakt en een derde van de hogere arbeidskosten wordt doorberekend: 3% × 60% × 1/3 = 0,6%. Toegepast op de prijsindex 104 wordt het volgende niveau ongeveer 104 × 1,006 = 104,62. Dit is een hypothetische berekening, geen causale schatting of prognose.

Productiviteit helpt om de arbeidskosten per geproduceerde eenheid te begrijpen. Als de beloning per werknemer even snel stijgt als de productie per uur, kunnen de arbeidskosten per eenheid stabiel blijven. Als lonen langere tijd sneller stijgen dan de productiviteit, kunnen die kosten oplopen. De uitleg over de Phillips-curve laat zien hoe lonen, onbenutte capaciteit en verwachtingen op elkaar kunnen inwerken zonder dat de uitkomst mechanisch vaststaat.

Ook het aandeel van arbeid in de bedrijfskosten, winstmarges en de mogelijkheid om kosten door te berekenen zijn van belang. Een bedrijf kan hogere lonen opvangen met lagere marges; een bedrijf met prijszettingsmacht of sterke vraag kan een deel in verkoopprijzen verwerken. Als geïmporteerde inputs tegelijk duurder worden, kunnen verkoopprijzen en marges anders reageren. Verwachtingen en afspraken over loononderhandelingen beïnvloeden het tempo en de frequentie van aanpassingen. Langlopende contracten of indexeringsclausules spreiden veranderingen over de tijd, maar bewijzen op zichzelf geen spiraal.

Een aanhoudende terugkoppeling kan dus een combinatie vereisen: herhaalde loonstijgingen die de productiviteitsgroei overtreffen, blijvende doorberekening aan prijzen, verwachtingen die toekomstige prijsstijgingen meenemen en nieuwe onderhandelingsrondes. Dat zijn onderdelen van een mogelijk mechanisme, geen bewijs dat het zich daadwerkelijk voordoet.

Om een spiraal vast te stellen, moeten onderzoekers kiezen welke loon- en prijsmaatstaven ze gebruiken, hoe lang een beweging moet aanhouden en welke wisselwerking als terugkoppeling telt. Sommige definities kijken naar gelijktijdige groei van nominale lonen en prijzen; andere vragen bewijs dat de ene reeks aan de andere voorafgaat en die in stand houdt. De gekozen tijdvakken, prijsindexen, loonmaatstaven en drempelwaarden kunnen het aantal episodes veranderen.

De IMF-werkpaper 22/221 uit 2022 definieert een episode bijvoorbeeld operationeel als ten minste drie van vier opeenvolgende kwartalen waarin de inflatie van consumentenprijzen versnelt en nominale lonen stijgen. Los daarvan selecteert het WEO-hoofdstuk van oktober 2022 22 historische episodes die lijken op de omstandigheden in 2021: in ten minste drie van de vier voorafgaande kwartalen was er sprake van stijgende inflatie, positieve nominale loongroei, dalende reële lonen en dalende of gelijkblijvende werkloosheid. Dit zijn selectiecriteria voor vergelijkbare episodes, niet de definitie van een loon-prijsspiraal. Het hoofdstuk definieert een spiraal afzonderlijk als een episode van verscheidene kwartalen waarin zowel de looninflatie als de prijsinflatie tegelijk versnelt. In een andere analyse hanteert het hoofdstuk ook een drempel van drie uit vier kwartalen waarin zowel de loon- als de prijsinflatie versnelt. Dit zijn onderzoekscriteria, geen universele definitie en geen bewijs dat elke episode zich op dezelfde manier voortzet. {source:imfWagePriceSpiralEvidence2022} {source:imfWEO2022WageDynamics}

De historische IMF-studie uit 2022 onderzoekt waarom de operationele definitie ertoe doet; het BIS-bulletin uit hetzelfde jaar bespreekt kanalen die de wisselwerking tussen lonen en prijzen kunnen verlengen. Het gaat om gedateerd onderzoek op basis van de data en methoden van toen, niet om actuele cijfers of een officiële prognose voor een specifieke economie. Een episode die met de ene drempel wordt gevonden, is niet vanzelf vergelijkbaar met een episode volgens een andere methode. {source:imfWagePriceSpiralEvidence2022} {source:bisWagePriceSpiralBulletin2022}

Een zorgvuldige toets bekijkt de volgorde in de tijd, de duur en mogelijke gemeenschappelijke oorzaken. Een vraagschok kan lonen en prijzen tegelijk doen stijgen zonder dat het ene de oorzaak van het andere is. Een aanbodschok kan prijzen verhogen terwijl reële lonen dalen. Gelijktijdige beweging is beschrijvend bewijs, geen bewijs van causaliteit.

Nominale lonen kunnen stijgen terwijl de inflatie afneemt, bijvoorbeeld wanneer ze eerder koopkrachtverlies goedmaken of productiviteit, functiewisselingen en schaarse vaardigheden weerspiegelen. Omgekeerd kan de prijsdruk aanhouden terwijl lonen zwak zijn, als energie, huren, wisselkoersen, marges of knelpunten in het aanbod meespelen. Eén loonreeks verklaart of voorspelt de inflatie daarom niet volledig.

Een analyse van de Federal Reserve Bank of San Francisco uit 2015 onderzocht hoeveel informatie lonen bevatten voor inflatievoorspellingen en wees op beperkingen van loonstijging als op zichzelf staande voorlopende indicator. Dat is een onderzoeksresultaat uit 2015 met de data en methoden van toen, geen actuele officiële prognose. Vergelijk voor prijsontwikkelingen ook totale en kerninflatie en houd rekening met verschillende oorzaken van prijsstijgingen. {source:frbsfWagesInflationForecast2015}

Stem de conclusie af op het bewijs. Hogere lonen kunnen bijdragen aan kosten, maar het effect hangt af van productiviteit, het aandeel van arbeid in de kosten, marges en doorberekening aan prijzen. Zoek naar een herhaalde reeks in de tijd en beoordeel alternatieve verklaringen voordat je inflatie een spiraal noemt.

Noteer bij een kop over een loon-prijsspiraal welke loon- en prijsmaatstaven zijn gebruikt, over welke periode ze worden vergeleken en of het nominale of reële cijfers zijn. Controleer of de loonstijging eerder koopkrachtverlies herstelt en hoe de productiviteit zich ontwikkelde. Kijk vervolgens welk deel van de bedrijfskosten uit arbeid bestaat, wat er met marges en verkoopprijzen gebeurde en of prijsstijgingen bij enkele goederen zitten of breed verspreid zijn.

Zoek ten slotte naar bewijs voor terugkoppeling: hogere prijzen gevolgd door looneisen of loonaanpassingen, waarna de prijzen over meerdere perioden verder oplopen. Controleer hoe het aangehaalde onderzoek een episode definieert en behandel een gekozen drempel niet als universeel. De uitleg over NAIRU en de natuurlijke werkloosheid laat ook zien waarom arbeidsmarktindicatoren voorwaardelijke schattingen zijn en geen zelfstandige voorspellingen.