Brüt Dış Borç Nedir? Yerleşiklik, Para Birimi ve Kapsam

Brüt dış borç, belirli bir tarihte ekonomide yerleşik borçluların yerleşik olmayan alacaklılara karşı ne kadar borç yükümlülüğü bulunduğunu gösterir. Bu bir stok ölçüsüdür; örneğin çeyrek veya yıl sonundaki borç bakiyesini anlatır. Yıl boyunca alınan yeni krediler veya yapılan ödemeler ise akımdır. IMF’nin 2013 Dış Borç İstatistikleri Rehberi, bu ölçüyü gelecekte anapara ve/veya faiz ödemesi gerektiren mevcut, fiilî ve koşula bağlı olmayan yükümlülükler üzerinden tanımlar. {source:imfExternalDebtCh2}

“Brüt” sözcüğü önemlidir: dış varlıklar toplam borçtan düşülmez. Ekonominin yurt dışında mevduatı, tahvili veya başka finansal varlığı bulunsa da brüt dış borç bu varlıkları borçla mahsup etmez. Böylece, vadesi gelen brüt yükümlülüklerin büyüklüğü ayrı görülebilir. Brüt tutar tek başına ülkenin ödeme gücünü ya da temerrüt olasılığını göstermez; hangi borçluların ne zaman ve hangi para biriminde ödeme yapacağını da ayrıca incelemek gerekir.

Ölçü yalnızca kamu kurumlarını kapsamaz. Tanıma uyan borçları varsa hükümet, merkez bankası, bankalar, şirketler ve diğer yerleşik kurumsal birimler dış borçlu olabilir. Kamu borcu ile dış borç bu yüzden aynı toplam değildir. {source:imfExternalDebtCh3}

Yerleşiklik, bir kurumsal birimin hangi ekonomiye ekonomik olarak bağlı olduğunu anlatır. IMF standardında birim, ekonomik çıkarlarının ağırlık merkezinin bulunduğu ekonomik bölgede yerleşik kabul edilir. Bir kişinin vatandaşlığı, şirketin yabancı hissedarlara ait olması ya da sözleşmenin yabancı ülkede imzalanması tek başına alacaklıyı veya borçluyu yerleşik olmayan yapmaz. Belirleyici soru, ilgili borçlu ile alacaklının hangi ekonomide yerleşik olduğudur. {source:imfExternalDebtCh2}

Varsayımsal bir örnekte, ülkede yerleşik bir şirket aynı ülkede yerleşik bir bankadan ABD doları cinsinden kredi alsın. Banka yerleşik olduğu için bu kredi dış borç sayılmaz; ancak şirket döviz kuru riski taşıyabilir. Buna karşılık, hükümetin kendi para birimiyle çıkardığı tahvili başka ülkede yerleşik bir yatırımcı tutuyorsa, hükümetin o yatırımcıya yükümlülüğü dış borç kapsamına girer. Borcun yerel para biriminde olması bunu değiştirmez.

Yabancı para cinsinden bir tahvili ülkede yerleşik yatırımcı tutuyorsa, borcun para birimi yine döviz riski yaratabilir; fakat alacaklı yerleşik olduğu için tahvil dış borç değildir. Tersine, yerleşik olmayan bir yatırımcının elindeki yerel para tahvili dış borçtur ama yabancı para borcu değildir. Ülke içinde el değiştiren bir ödeme veya sınır ötesi nakit aktarımı koşulu da tanımın parçası değildir. Bu nedenle “dış borç” ve “döviz borcu” etiketlerini birbirinin yerine kullanmayın. {source:imfExternalDebtCh6}

Borç istatistikleri yalnızca tahvil ve banka kredisinden oluşmaz. IMF rehberinin sınıflandırmasında borçlanma senetleri, krediler, para ve mevduatlar, ticari krediler ve avanslar, diğer borç yükümlülükleri, SDR tahsislerinden doğan yükümlülükler ve doğrudan yatırım ilişkisindeki şirketler arası borçlanmalar yer alabilir. “Diğer” kalemlerde sigorta ve emeklilik yükümlülükleri, standart garanti karşılıkları ve diğer borç hesapları bulunabilir. Ayrıntılı sunum borçlu sektörüne ve raporlanan istatistik standardına göre değişebilir. {source:imfExternalDebtCh3} {source:imfExternalDebtCh4}

Anapara veya faiz ödemesinden biri yeterlidir. Faizsiz bir kredi, anaparanın geri ödenmesi gerekiyorsa borçtur. Vade sonunda anapara ödemeyen sürekli bir tahvil de faiz ödemesi gerektiriyorsa borç aracıdır. Önceden mevcut borca ait vadesi geçmiş anapara ve faiz ödemeleri, yükümlülük ortadan kalkana veya yeniden yapılandırılana kadar borç stokunda kalır.

Henüz kullandırılmamış bir kredi taahhüdü, gelecekte ödeme doğurabilecek olsa da mevcut ve kullandırılmış borç bakiyesine kendiliğinden eklenmez. Benzer biçimde, gerçekleşmesi bir olayın veya koşulun oluşmasına bağlı olan garanti ya da başka bir koşullu yükümlülük, koşul gerçekleşip fiilî ödeme yükümlülüğü doğmadan brüt dış borç kapsamına girmez. Öz sermaye payları ve yatırım fonu payları, finansal türev pozisyonları ve çalışan hisse senedi opsiyonları da borç aracı olmadıkları için brüt dış borçtan ayrıdır. Bunlar yine de başka dış pozisyon veya risk tablolarında önem taşıyabilir. {source:imfExternalDebtCh2} {source:imfExternalDebtCh3}

Brüt dış borç, dışarıdaki yerleşik olmayanlara karşı tanıma giren borç yükümlülüklerini toplar. Net uluslararası yatırım pozisyonu (NIIP) ise ekonomi yerleşiklerinin dış finansal varlıklarından yerleşik olmayanlara karşı tüm dış finansal yükümlülükleri çıkarır. NIIP daha geniş bir bilanço ölçüsüdür; dış yükümlülüklerin hepsi borç aracı değildir. Kamu borcu borçlunun kamu sektörü kapsamına göre sınıflanır; alacaklının yerleşikliği ise onun dış borç olup olmadığını belirler.

Bir varsayımsal ekonomide, aynı kapsam ve değerleme esasına göre brüt dış borç yükümlülükleri 500 milyar ABD doları, dış varlıklar 480 milyar ABD doları olsun. Basitçe bütün dış yükümlülüklerin borç olduğunu varsayarsak NIIP 480 − 500 = eksi 20 milyardır. Ancak bu net 20 milyar fark, 500 milyarlık brüt borç stokunun veya vadesi gelen ödemelerin yerine geçmez. Dış varlıkların kime ait olduğu, ne kadar likit olduğu ve ne zaman nakde çevrilebileceği ayrı konulardır. Ayrıca gerçek bir NIIP hesabında borç dışı öz sermaye yükümlülükleri de olabilir; bu durumda 500 milyar borç tutarından NIIP'yi doğrudan hesaplamak mümkün değildir. {source:imfExternalDebtCh2}

Vadesi aynı dönemde gelen 500 milyar borç, 480 milyarlık varlık toplamı bulunmasına rağmen önemli brüt yenileme ve nakit yönetimi ihtiyacı doğurabilir. Varlıklar başka sektörlerde tutuluyor, uzun vadeli, kısıtlı ya da farklı para birimindeyse borçlunun ödeme anında onları kullanması garanti değildir. NIIP ve borç stoklarının kapsamı ya da değerleme yöntemi de uyuşmayabilir. Bu ayrımlar için NIIP rehberine ve kamu borcunun bir dönemlik ödeme akışından farkını anlatan borç servisi oranı rehberine bakabilirsiniz.

Bir dış borç veri seti borçluyu kurumsal sektöre, araca ve vadeye göre ayırabilir. Para birimi tablosu da dış borç yükümlülüğünün yerel para mı yabancı para mı cinsinden olduğunu gösterir. Bu iki sınıflandırma birbirinden bağımsız soruları yanıtlar: yerleşiklik dış borç olup olmadığını; para birimi ise kur değişimlerinin borç bakiyesini ve ödeme yükünü nasıl etkileyebileceğini anlatır. Dövize endeksli ama yerel para olarak ödenen yükümlülükler için kullanılan sınıflandırma ayrıca kontrol edilmelidir. {source:imfExternalDebtCh6}

Vade kavramında “başlangıç vadesi” ile “kalan vade” ayrıdır. Başlangıç vadesi borç ilk kurulduğunda belirlenir; kalan vade ise raporlama tarihinde ödemeye ne kadar süre kaldığını sorar. Uzun başlangıç vadeli bir tahvilin bir sonraki yıl içinde ödenecek taksiti bulunabilir. Bu nedenle uzun vadeli başlangıç sınıfı, yakın vadede ödeme baskısı olmadığını göstermez. Rehberler kısa ve uzun vade için sınıflama sınırları tanımlasa da, bir seriyi yorumlarken kullanılan kaynağın metaverisindeki eşiği ve vade tanımını izleyin. {source:imfExternalDebtCh4}

Borç tablolarında finansal borç dış varlıklardan düşülmez. Bazı tamamlayıcı tablolar ayrıca net dış borç pozisyonu, kısa kalan vade, tahvilin nominal ve piyasa değeri arasındaki fark, para birimine göre vade ve borç servis planı sunabilir. Bir değeri alıntılarken tablonun brüt mü net mi olduğunu, hangi tarihi ve değerleme esasını kullandığını kontrol edin. {source:imfExternalDebtCh4}

<!-- learn:illustration -->

Dünya Bankası ve IMF'nin ortak Çeyreklik Dış Borç İstatistikleri (QEDS) veri tabanı, katılımcı ekonomilerin dış borç pozisyonlarını bir araya getirir ve 2013 IMF rehberi ile BPM6 sınıflandırmalarını esas alır. SDDS tablosunda brüt dış borç sektöre göre sunulur; diğer tablolarda başlangıç vadesi ve araç türü kırılımları görülebilir. Teşvik edilen ek tablolar yerel ve yabancı para cinsi borcu, dönem sonu borç servisi takvimini ve bir yıl içinde ödenecek anapara ile faizi gösterebilir. Tamamlayıcı tablolar arasında tahviller için nominal-piyasa değeri uzlaştırması, gecikmiş ödemeler, pozisyon-akım uzlaştırması, dövize endeksli borç, kısa kalan vade ve sektör/araç bazında borç servisi bulunur. {source:worldBankQeds}

Her ekonomi her ayrıntıyı aynı biçimde yayımlamayabilir. QEDS sayfası bazı tabloları zorunlu, bazılarını teşvik edilen veya tamamlayıcı olarak ayırır; ülke metaverileri de bildirimi yapan ekonomilerden gelir. Bir alan boşsa onu sıfır borç olarak yorumlamayın. Önce ilgili ülke notunu, kullanılan sektörel kapsamı, ölçüm tarihini ve değerleme yöntemini kontrol edin. QEDS’nin ülke listesi katılımcı raporlayıcıları gösterir; dünyanın tamamını kapsayan tek bir eksiksiz bilanço değildir. {source:worldBankQeds} {source:worldBankQedsFaq}

QEDS ve Uluslararası Borç İstatistikleri (IDS) aynı ülke için farklı değerler yayımlayabilir; bu, kendiliğinden veri hatası demek değildir. QEDS, SDDS katılımcıları ve seçili GDDS ekonomileri tarafından gönüllü bildirilen çeyreklik pozisyonları sunar. Çoğu raporlayıcı kamu ve özel sektör borcunu kapsasa da, kapsam ve ayrıntı ülkeye göre değişir. GDDS katılımında özellikle kamu ve kamu garantili borç ayrıntıları merkezdeyken, kamu garantisi olmayan özel borcun yayımlanması teşvik edilir ancak katılım için şart değildir. {source:worldBankQedsFaq}

IDS ise Dünya Bankası Borçlu Raporlama Sistemi'ne (DRS) dayanan yıllık dış borç stokları ve akımlarını, ağırlıkla düşük ve orta gelirli raporlayıcı ülkeler için derler. Kamu ve kamu garantili uzun vadeli borçta kayıtlar çoğunlukla kredi bazında tutulur; kamu garantisi olmayan özel borç yıllık toplu veri olarak bildirilebilir. Özel borç ve kısa vadeli bileşenlerin bulunabilirliği, tahmin edilmesi ve kapsamı ülkeden ülkeye değişebilir. Dünya Bankası gerektiğinde bildirilmeyen veya eksik kalemler için tahminler kullanır. QEDS ile IDS'nin frekansı, raporlayıcı grubu, sektör kapsamı, değerleme ve revizyon takvimi aynı değildir. {source:worldBankIdsVsQeds}

Bu yüzden iki sayı karşılaştırılırken seri adını değil metaveriyi okuyun: borçlu sektörleri, özel borcun kapsamını, referans tarihini, orijinal veya kalan vade tanımını, değerleme esasını, para birimini, raporlama frekansını ve veri sürümünü eşleştirin. Her zaman QEDS'nin daha kapsamlı ya da IDS'nin daha eksiksiz olduğunu varsaymayın. Yıl içindeki değişimi yorumlarken döviz kuru ve piyasa değerlemesi gibi stok değişimlerini de hesaba katın. {source:worldBankIdsVsQeds}

Dış borç stokunun büyüklüğü tek başına bir kriz eşiği değildir. Benzer brüt borç/GSYH oranına sahip iki ekonominin borçlarının vade dağılımı, para birimi, alacaklıları, faiz yapısı, döviz geliri, rezerv erişimi ve özel-kamu dağılımı farklı olabilir. Bir yıl içinde ödenecek tutar, toplam stokla aynı soruyu yanıtlamaz; kısa dönem ödeme takvimi için borç servisi ve kalan vade tablolarına bakın. {source:imfExternalDebtCh4}

Analiz için önce brüt dış borcun hangi yerleşik sektörleri kapsadığını belirleyin. Sonra hangi araçların dahil olduğunu, para birimini, başlangıç ve kalan vadeyi, tahvil değerlemesini ve borç servis takvimini okuyun. Kamu borcunu dış borçla; dış varlıklarla netleştirilmiş NIIP'yi brüt dış borçla; yabancı para cinsinden borcu ise yerleşiklik esasına göre ölçülen dış borçla karıştırmayın. Devlet tahvilinin yerel ya da yabancı para cinsinden getirilerinin kur etkisini anlamak için yerel para ve güçlü para cinsi devlet tahvilleri rehberini inceleyebilirsiniz.

Bir sayıyı paylaşırken veri kaynağını, dönemi, değerleme esasını, kapsanan sektörleri ve metaveri notlarını birlikte verin. Dış borç, finansmana bağlı yükümlülükleri görünür kılar; ödeme gücü, likidite veya kriz hakkında tek başına hüküm vermez. Daha geniş mali ölçek ölçüleri için borç/GSYH oranı rehberine bakabilirsiniz.