DeFi Likidite Havuzları: LP Ücretleri, Yeniden Dengeleme ve Impermanent Loss

AMM havuzu, sabit faiz ödeyen bir tasarruf hesabı değildir. Tokenları tutan ve belirli takas kurallarını uygulayan akıllı sözleşmedir. Uniswap v2'de bir havuz iki ERC-20 tokenını eşleştirir.

Kullanıcı likidite eklediğinde sözleşme, havuzdaki payını kaydeden LP tokenları üretir. Bu pay, sağlayıcının rezervlerden ve ücretlerden alacağı oransal hakkı belirler; iki tokenın miktarının her zaman sabit kalacağını garanti etmez.

Bir havuzda 100 ETH ve 200.000 USDC varsa, LP tokenlarının %1'i başlangıçta 1 ETH ve 2.000 USDC'ye karşılık gelir.

Swaplar rezervleri ve LP payının değerini değiştirir. v2 ücretleri rezervlere ekler; v3 ücretleri pozisyona göre ayrı bakiyede tutulur.

Uniswap'in resmi takas ve havuz açıklaması swap ve havuz mekanizmasını anlatır. Diğer AMM'ler farklı eğriler, LP payı muhasebesi, ücret kuralları veya çekim sınırları kullanabilir.

Bu nedenle aşağıdaki örnek evrensel bir DeFi kuralı değil, basitleştirilmiş v2 modelidir.

LP payı sabit bir faiz oranı değildir. Gelir; uygun swap hacmine, havuzdaki ücrete, aktif likidite payına, geçerli ücret dağılımına ve çıkış işlemine bağlıdır.

Gerçek sonucu karşılaştırmak için pozisyon kapatıldığında alınabilecek tokenların değerini ve gerçekten talep edilebilen ücretleri toplayıp işlem maliyetlerini düşürün; sonra uygun alternatife kıyaslayın.

Geçmiş hacimden hesaplanan APR veya APY, gelecekte aynı hacim ya da gelirin olacağını garanti etmez.

v2'nin constant-product havuzunda x ve y, havuz rezervlerindeki iki tokenın miktarını; k ise bu miktarların çarpımını temsil eder. Swap ücretlerini dışarıda bırakan basit modelde havuz şu ilişkiyi korur:

x × y = k

Bir tokenın diğerine göre marjinal fiyatı rezerv oranıyla ilişkilidir. Bir trader havuzdan token aldıkça o tokenın rezervi azalır, karşılığında yatırılan tokenın rezervi artar. Oran değiştiği için havuz fiyatı da hareket eder.

Takas büyüklüğü mevcut likiditeye göre ne kadar yüksekse, yürütme fiyatı o kadar fazla değişebilir. Bu mekanizma emir defteri olmadan fiyat sunar; ancak dış piyasa fiyatını sözleşmenin içine sabitlemez.

Havuz fiyatı başka piyasalardan geçici olarak ayrışabilir. Arbitrajcılar, maliyetleri ve işlem kısıtlarını hesaba katarak, havuzda ucuz görünen tokenı satın alabilir veya pahalı görüneni satabilir.

Bu işlemler fiyatı diğer piyasalara yaklaştırır. LP açısından bu, portföy bileşiminin değişmesidir: ETH'nin USDC karşısındaki fiyatı yükselirken traderlar havuzdan ETH çekip USDC yatırma eğilimindedir.

Böylece LP payında başlangıca göre daha az ETH ve daha fazla USDC kalır.

Uniswap v2 çekirdek whitepaper'ı pair sözleşmelerini ve constant-product tasarımını açıklar.

Gerçek bir havuzda ücretler, başka swaplar, likidite ekleme veya çekme, sözleşme yapılandırması ve token özellikleri, ücret içermeyen formülün ötesine geçer.

Özellikle v2'de swap ücreti rezervlere eklenir ve x × y ürününü artırabilir; bu nedenle ücretli her işlemden sonra k'nin değişmeden kalması beklenmemelidir.

Bir LP'nin ETH fiyatı 2.000 dolar iken 1 ETH ve 2.000 USDC yatırdığını varsayalım. Başlangıç değeri 4.000 dolardır.

Örneği basit tutmak için swap ücreti, gas, vergi, ek likidite veya başka işlemler olmadığını ve arbitrajın havuz fiyatını yeni piyasa fiyatı olan ETH başına 4.000 dolara getirdiğini varsayalım. Başlangıç rezervlerinin çarpımı şöyledir:

Bu miktarlar tüm havuzu veya herhangi bir LP'nin oransal payını temsil edebilir; payın ölçeğini değiştirmek dolar tutarlarını değiştirir, yüzdeleri değiştirmez.

k = 1 × 2.000 = 2.000

Yeni fiyat, her 1 ETH için 4.000 USDC rezerv oranına karşılık gelir. x × y = 2.000 koşuluyla uyumlu yeni rezervler yaklaşık olarak:

• ETH ≈ √(2.000 ÷ 4.000) ≈ 0,7071 ETH
• USDC ≈ √(2.000 × 4.000) ≈ 2.828,43 USDC

Yuvarlanmamış bakiyelerle LP pozisyonunun o andaki değeri yaklaşık 0,70710678 × 4.000 + 2.828,42712 ≈ 5.656,85 dolar olur. Başlangıçtaki tokenları yalnızca elde tutmak ise 1 × 4.000 + 2.000 = 6.000 dolar eder.

Elde tutma değerine göre göreli fark yaklaşık 343,15 ÷ 6.000 ≈ %5,72'dir. Başlangıca göre fiyat oranı r olan bir çift için ideal formül:

impermanent loss = 1 − 2√r ÷ (1 + r)

Bu formül; iki tokenlı, tam aralıklı constant-product havuzu ve başlangıçta 50/50 değer dağılımı varsayar.

Ücret veya likidite ekleme/çekme yoktur ve havuz fiyatı dış piyasaya ulaşmıştır. r = 0,5 için de sonuç yaklaşık %5,72’dir; bu her AMM veya v3 pozisyonuna genellenemez.

r = 2 olduğunda sonuç yaklaşık %5,72 çıkar. Bu sayı, aynı karşılaştırma anında LP performansının başlangıç tokenlarını tutma stratejisinden ne kadar geride kaldığını ölçer.

LP'nin nominal olarak başlangıç sermayesinden zarar ettiği anlamına gelmez: 5.656,85 dolarlık pozisyon hâlâ başlangıçtaki 4.000 doların yaklaşık %41,4 üzerindedir.

Uniswap'in impermanent loss açıklaması, LP getirilerini başlangıç yatırımıyla sınırlı bir karşılaştırma yerine elde tutma alternatifiyle kıyaslamanın nedenini açıklar.

Bu, matematiksel bir örnektir; belirli bir havuzun getiri tahmini değildir. Gerçek tutar LP'nin tüm havuz içindeki payına ve işlem koşullarına bağlıdır.

Ücretler hesaba katılırsa rezervler ücret içermeyen modelden farklı değişir ve sonuç bu sayılarla tam örtüşmez. Örnek swap ücretlerini, gas'ı, vergileri ve diğer etkenleri özellikle dışarıda bırakır.

Impermanent loss, LP pozisyonunun değerini, aynı bitiş fiyatında başlangıç tokenlarının elde tutulmuş olmasıyla karşılaştırır. Belirli bir referansa göre göreli farktır; her tür yatırım zararının adı değildir.

Yukarıdaki örnekte LP pozisyonu hold değerinden düşük olsa da başlangıç tutarından yüksektir. Fiyat oranı ideal, ücret içermeyen modelde başlangıca dönerse havuz bileşimi de eski orana yaklaşabilir ve fark azalabilir.

Ancak ücretler, işlemler, LP payındaki değişiklik veya diğer kayıplar fiyat geri döndüğünde otomatik olarak ortadan kalkmaz.

“Impermanent” sözcüğü, farkın kesinlikle kapanacağı şeklinde yorumlanmamalıdır. Fiyat aynı yönde hareket etmeye devam edebilir, token değerini veya likiditesini kaybedebilir ya da LP likiditeyi elverişsiz bir zamanda çekebilir.

Çekim yapıldığında o andaki hold karşılaştırması, bu işlem için gerçekleşmiş sonuca dönüşür.

Hold kıyaslaması AMM'nin token bileşimini değiştirmenin etkisini ayırmaya yardımcı olur; gas, vergi, sözleşme riski veya alınmış olabilecek diğer faydaları kapsamaz.

Ücret içermeyen ve rezervleri değiştirilmeyen ideal v2 modelinde, belirli bir andaki token bileşimi nihai fiyat oranına bağlıdır.

Başlangıç ve bitiş aynı olsa bile fiyatın izlediği yol toplam sonucu etkileyebilir; çünkü yol boyunca yapılan swaplar ücretleri, LP'nin pozisyonu yönetmek için harcadığı gas'ı ve maruz kaldığı işlem riskini belirler.

Oynaklık daha fazla ücret yaratabilir ama bu ücretlerin göreli farkı aşacağını garanti etmez. Uniswap'in impermanent loss rehberi karşılaştırmayı hold üzerinden kurar.

Traderlar token swap ettiklerinde ücret öder. v2'de swap ücreti rezervlere eklenir; v3'te pozisyona bağlı, ayrıca tutulan ücret bakiyeleri olarak birikir. Ücretler, işlem anında likiditesi aktif olan LP'lere oransal dağıtılır.

Uniswap'in LP ücreti açıklaması swap ücretinin LP'lere nasıl ulaştığını ve v2 ile v3 arasındaki tahsilat farkını açıklar.

Uygulanan yapılandırma sürüme, havuza ve güncel ayarlara göre değişebilir; bu nedenle burada belirli bir oranı varsaymıyoruz.

LP'nin net gelirini yalnızca hacim ile ücret oranını çarparak hesaplamak mümkün değildir. Likiditenin ne kadarının aktif olduğu, LP'nin payı, havuzun ücret dağılımı, giriş-çıkış ve ücretlerin ne zaman talep edildiği de önemlidir.

Alınan ücretler yeterince yüksekse hold'a göre farkı dengeleyebilir. Ancak düşük hacim, tek yönlü fiyat hareketi, yoğun rekabet veya pozisyonun pasif kalması geliri azaltabilir.

Ücretlerin impermanent loss'u kapatacağına dair garanti yoktur; geçmiş APR, gelecekteki net sonucu göstermez.

Swap sıklığı da önemlidir. Sık alım satım ücret üretebilir fakat token bileşimini devamlı değiştirir ve LP'nin ödediği ağ maliyetlerini artırabilir.

ETH'nin tek yönlü yükselişi LP'nin elinde yükselen tokenın daha az kalmasına neden olurken, hold stratejisinde ilk miktar değişmez.

“Hacim yüksek” ifadesini “LP kârı yüksek” şeklinde yorumlamayın: hacim, fiyat, fee tier, aktif likidite, pay ve giderler birlikte belirleyicidir.

AMM başka bir borsadaki fiyatı izleyip kendi başına portföyü dengelemez. Her swap rezerv oranını değiştirir; arbitraj ise havuz fiyatını diğer piyasalara bağlayabilir.

Bu süreçte havuz, fiyatı yükselen tokenın bir kısmını satar ve göreli olarak daha az yükselen tokenı alır. Bu, iki tokenı hiç işlem yapmadan tutmaktan farklıdır.

Uniswap'in swap mekanizması havuzda fiyatın ve rezervlerin takaslarla nasıl değiştiğini açıklar.

ETH fiyatı yavaşça yükselebilir, hızla yükselip düşebilir veya 4.000 dolarda bitmeden önce birçok kez yön değiştirebilir. Ücret içermeyen teorik modelde başlangıç ve bitiş fiyat oranı aynıysa bitiş bileşimi de aynı olur.

Fakat yol üzerindeki swapların sayısı ve zamanlaması farklı olabilir; dolayısıyla biriken ücretler, pozisyonu değiştirmek için kullanılan gas ve net sonuç da farklılaşabilir.

Fiyat başlangıç seviyesine dönse bile ara dönemde oluşan ücret ve işlem etkileri hold senaryosunu otomatik olarak yeniden yaratmaz.

Bu nedenle impermanent loss hesaplayıcısı dar bir soruya cevap verir: belirli bir fiyat oranında, ücret hariç LP pozisyonu hold'dan ne kadar farklı?

Gerçek bir pozisyonu değerlendirmek için pozisyonun eriştiği hacmi, hak ettiği ücretleri, havuzdaki rekabeti, piyasa hareketlerini, gas'ı ve çıkış senaryosunu da gözden geçirin.

Uniswap'in impermanent loss rehberi hold kıyaslamasını; v2 whitepaper'ı ise sözleşme mekaniğini açıklar.

v2 likiditeyi teorik fiyat aralığının tamamına dağıtır. v3'te LP'ler sermayelerini belirli bir fiyat aralığına yoğunlaştırabilir.

Dar aralık, sermayenin güncel fiyat çevresinde daha fazla çalışmasını sağlayabilir; bunun karşılığında pozisyonu yönetmek gerekir ve fiyat aralıktan çıkabilir. İlgili swaplarda yalnızca aktif aralık içindeki likidite ücret kazanır.

Fiyat seçilen aralığın dışına çıktığında v3 pozisyonu aralığın son tarafındaki tek tokene dönüşür ve o fiyatta işlem gören likiditenin parçası olmaz. Fiyat aralığa dönene kadar pozisyon ücret kazanmaz.

LP yeni aralık seçebilir; ancak ayarlama işlemi gas gerektirir ve token bileşimindeki değişimi gerçekleşmiş hale getirebilir.

Uniswap'in v3 likidite pozisyonu ekleme rehberi aralık seçimini açıklar; v3 çekirdek whitepaper'ı yoğunlaştırılmış likidite tasarımını anlatır. LP ücreti rehberi aralık dışındaki pozisyonların ücret kazanmadığını belirtir.

Bu nedenle v2 için verilen tam aralıklı impermanent loss sayıları v3 net sonucu olarak doğrudan kullanılamaz. Fiyatın aralıktan çıkması tek tokena maruziyeti, ücret faaliyetini ve yönetim kararını değiştirir.

Yüksek fee tier da pozisyonun daha kârlı olduğunu tek başına göstermez: hacim düşük olabilir, pozisyon pasif kalabilir ve fiyat hareketi biriken ücreti aşabilir.

Ücret ve impermanent loss tek risk değildir. Akıllı sözleşme veya entegrasyon hataları, yapılandırma değişiklikleri, özel transfer mekanizmalı tokenlar, saldırılar, köprü sorunları veya token değerinin düşmesi varlıkları etkileyebilir.

Piyasa stresi sırasında havuz likiditesi kaybolabilir. Havuz tokenının fiyatı başka yerlerden ayrışabilir; ekleme, ayarlama veya çekme işlemleri başarısız ya da gecikmeli olabilir.

Havuz fiyatı daha geniş piyasadan ayrışırsa tokenlar istenmeyen bir göreli fiyattan takas edilebilir. Stablecoin'ler de hedeflenen sabit değerden sapabilir.

Gas, sözleşme işlemleri için ödenen ağ maliyetidir. Token onayı, yatırma, ücret talep etme, aralığı ayarlama ve çekme tekrar eden maliyetler yaratabilir; ağ yoğunken ücret veya gecikme artar.

Yalnızca havuz ekranındaki gelire bakmayın, gerçekten ödenen işlem maliyetlerini de hesaba katın ve Uniswap'in likidite sağlama uyarılarını okuyun.

İşlemden önce zinciri, sözleşme adresini, tokenı ve havuzu doğrulayın.

AMM sürümünü, invariant ve fee tier'ı, likidite ve hacmi, LP payı ile çekim kurallarını kontrol edin. v2 ücretleri rezervlere eklenir; v3 ücretleri ayrı bakiyede tutulur.

Fiyat aralığını ve LP sonucunu aynı zamandaki hold değeriyle karşılaştırın. Gas, işlem slippage'ı, vergi, sözleşme riski ve yönetim maliyetlerini ekleyin.

Yakın konular için DEX swaplarında slippage rehberine, DeFi borçlanma ve likidasyon rehberine ve kripto köprüleri ile wrapped token rehberine bakın.