อธิบายค่าธรรมเนียม Bitcoin: sat/vB, mempool และการเพิ่มค่าธรรมเนียม

ธุรกรรม Bitcoin ใช้เอาต์พุตธุรกรรมที่ยังไม่ถูกใช้จ่าย (UTXO) อย่างน้อยหนึ่งรายการ แล้วสร้างเอาต์พุตใหม่ ส่วนต่างระหว่างมูลค่ารวมของอินพุตกับเอาต์พุตคือค่าธรรมเนียมธุรกรรม ค่าธรรมเนียมนี้ตกเป็นของนักขุดที่นำธุรกรรมเข้าไปในบล็อก ไม่ใช่เปอร์เซ็นต์ที่โปรโตคอลหักจากจำนวนเงินที่ส่ง และไม่ใช่ค่าบริการของผู้ให้บริการกระเป๋าเงิน

ธุรกรรมแข่งขันกันเพื่อใช้พื้นที่บล็อกที่มีจำกัด นักขุดที่กำลังสร้างบล็อกอาจพิจารณาค่าธรรมเนียมที่แต่ละธุรกรรมเสนอ รวมถึงความเชื่อมโยงระหว่างธุรกรรมด้วย เมื่อเงื่อนไขอื่นใกล้เคียงกัน อัตราค่าธรรมเนียมที่สูงกว่าอาจทำให้ธุรกรรมน่าสนใจขึ้น แต่ไม่ได้จองตำแหน่งตายตัวในบล็อกถัดไป ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับตลาดค่าธรรมเนียม ความสัมพันธ์ระหว่างธุรกรรม การเลือกของนักขุด และธุรกรรมนั้นส่งถึงโหนดที่เกี่ยวข้องหรือไม่

บทความนี้กล่าวถึงธุรกรรม Bitcoin แบบออนเชนที่ใช้เครือข่าย Bitcoin การถอนจากกระดานซื้อขายอาจมีค่าธรรมเนียมของกระดานเอง ส่วนการชำระเงินผ่าน Lightning ใช้เส้นทางและโครงสร้างค่าธรรมเนียมอีกแบบหนึ่ง หน้าจอกระเป๋าเงินอาจรวมค่าใช้จ่ายหลายประเภทไว้ด้วยกัน จึงควรตรวจดูว่าตัวเลขนั้นเป็นค่าธรรมเนียมเครือข่าย ค่าบริการ หรือทั้งสองอย่าง คู่มือค่าธรรมเนียมของ Bitcoin.org อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างขนาดธุรกรรม sat/vB และความต้องการพื้นที่ในบล็อก

ยอดค่าธรรมเนียมคือจำนวนซาโตชิที่จ่ายสำหรับธุรกรรม ส่วนอัตราค่าธรรมเนียมคือจำนวนซาโตชิต่อหนึ่งไบต์เสมือน เขียนเป็น sat/vB นำยอดค่าธรรมเนียมหารด้วยขนาดเสมือนของธุรกรรมเพื่อหาอัตรา หรือคูณขนาดเสมือนด้วยอัตราที่เลือกเพื่อประมาณยอดรวม กระเป๋าเงินมักให้เลือกหรือตรวจสอบอัตรา เพราะธุรกรรมต่างขนาดกันอาจจ่ายยอดรวมไม่เท่ากันแม้ใช้อัตราเดียวกัน

สมมติว่าธุรกรรมตัวอย่างมีขนาด 140 vB และใช้อัตรา 25 sat/vB ค่าธรรมเนียมคือ 140 × 25 = 3,500 ซาโตชิ เนื่องจาก 1 BTC เท่ากับ 100,000,000 ซาโตชิ 3,500 sats จึงเท่ากับ 0.000035 BTC หากธุรกรรมขนาดเดียวกันใช้อัตรา 40 sat/vB ค่าธรรมเนียมจะเป็น 5,600 sats หรือ 0.000056 BTC ตัวเลขนี้มีไว้แสดงวิธีคำนวณ ไม่ใช่ค่าประมาณปัจจุบันหรือคำแนะนำ

อัตราค่าธรรมเนียมไม่ใช่เปอร์เซ็นต์เมื่อเทียบกับยอดเงินที่ส่ง ธุรกรรมสองรายการที่ส่ง BTC คนละจำนวนอาจจ่ายค่าธรรมเนียมเท่ากันได้ หากมีขนาดเสมือนและอัตราเท่ากัน การส่งเงินจำนวนน้อยอาจแพงกว่าการส่งจำนวนมาก หากต้องใช้ข้อมูลอินพุตมากกว่าหรือเลือกอัตราสูงกว่า เอาต์พุตเงินทอนก็มีผลเช่นกัน เมื่อมูลค่ารวมของอินพุตสูงกว่ายอดชำระ ธุรกรรมอาจสร้างเอาต์พุตเพื่อคืนส่วนต่างให้ผู้ส่ง และเอาต์พุตนั้นก็ใช้พื้นที่

โดยทั่วไปกระเป๋าเงิน Bitcoin คำนวณค่าธรรมเนียมจากขนาดเสมือน หรือ vsize แทนการนับทุกไบต์ที่จัดเก็บแบบเดียวกัน ข้อมูลธุรกรรม SegWit มีค่าน้ำหนัก BIP 141 กำหนดสูตรน้ำหนักธุรกรรมว่า weight = 3 × base size + total size โดย total size รวมข้อมูล witness; จากนั้นคำนวณขนาดเสมือนเป็น vsize = weight ÷ 4 แล้วปัดขึ้นเป็นจำนวน vB เต็ม สูตรนี้คำนึงถึงน้ำหนักที่แตกต่างกันของข้อมูล witness จึงไม่ใช่แค่ขนาดไฟล์ดิบ

อินพุตและเอาต์พุตเพิ่มข้อมูลในปริมาณต่างกัน อินพุตต้องอ้างถึงเอาต์พุตก่อนหน้าและให้ข้อมูลที่ทำตามเงื่อนไขการใช้จ่ายของเอาต์พุตนั้น ขนาดจริงขึ้นอยู่กับชนิดเอาต์พุตและข้อมูลปลดล็อก รวมถึงลายเซ็น เอาต์พุตระบุมูลค่าและสคริปต์ล็อก ดังนั้นธุรกรรมที่มีอินพุตเล็กหลายรายการอาจใหญ่กว่าธุรกรรมที่มีอินพุตเดียว แม้ส่งยอดรวมเท่ากัน

จำนวนอินพุตสำคัญเป็นพิเศษเมื่อกระเป๋าเงินรวมเอาต์พุตที่ได้รับมูลค่าเล็กหลายรายการเพื่อจ่ายเงิน ธุรกรรมต้องใช้จ่ายเอาต์พุตทุกตัวที่เลือก และอินพุตแต่ละตัวเพิ่มข้อมูล กระเป๋าเงินอาจสร้างเอาต์พุตเงินทอนเพิ่มขนาดด้วย ที่อยู่และชนิดสคริปต์ต่างกันมีขนาดไม่เท่ากัน ส่วนความยาวลายเซ็นก็เปลี่ยนแปลงได้ ขนาดของ “ธุรกรรมทั่วไป” จึงเป็นเพียงตัวอย่าง ไม่ใช่ขนาดตายตัวสำหรับการจ่าย Bitcoin ทุกครั้ง

ค่าประมาณของกระเป๋าเงินอาจเปลี่ยนเมื่อเลือกเหรียญคนละชุด เพิ่มผู้รับ เลือกชนิดที่อยู่สำหรับเงินทอน หรือเปลี่ยนอัตราค่าธรรมเนียม จึงไม่พอที่จะดูเฉพาะยอดชำระ องค์ประกอบธุรกรรมเป็นตัวกำหนด vsize ส่วนอัตราค่าธรรมเนียมกำหนดจำนวนซาโตชิที่เสนอสำหรับแต่ละ vB BIP 141 นิยามการคำนวณขนาดเสมือนที่คำนึงถึงข้อมูล witness

หลังเผยแพร่ธุรกรรมแล้ว ธุรกรรมนั้นอาจอยู่ในหน่วยความจำของโหนดที่ได้รับและยอมรับ หรือ mempool ของโหนดนั้น Mempool เป็นชุดธุรกรรมที่ยังไม่ยืนยันของแต่ละโหนด ไม่ใช่คิวเดียวที่ซิงก์ทั่วทั้งเครือข่าย โหนดอาจเห็นธุรกรรมเรียงลำดับไม่เหมือนกัน ใช้นโยบายส่งต่อและข้อจำกัดความจุต่างกัน หรืออาจไม่ได้รับธุรกรรมบางรายการเลย

นักขุดเลือกธุรกรรมที่ตนรับรู้เพื่อใส่ในบล็อกที่กำลังสร้าง โดยต้องเป็นไปตามกฎฉันทามติและนโยบายการเลือกของตน ธุรกรรมที่ใช้เอาต์พุตจากธุรกรรมอื่นซึ่งยังไม่ยืนยันย่อมมีความเชื่อมโยงกัน ในกรณีนั้นนักขุดอาจประเมินธุรกรรมต้นทางร่วมกับธุรกรรมลูกหนึ่งรายการหรือหลายรายการ แทนที่จะดูแต่ละรายการเป็นอิสระและพิจารณาอัตราของตัวเองเพียงอย่างเดียว ดังนั้นตัวเลข “อันดับ” แบบง่ายจากเว็บไซต์ภายนอกอาจไม่ครบถ้วนหรือเปลี่ยนได้ชั่วคราว

เมื่อมีผู้ใช้แย่งพื้นที่มากขึ้น อัตราค่าธรรมเนียมที่มีแนวโน้มจะได้รับการบรรจุเร็วขึ้นอาจสูงขึ้น เมื่อความต้องการลด ธุรกรรมที่เสนออัตราต่ำกว่าอาจแข่งขันได้มากขึ้น ระดับการแข่งขันและธุรกรรมที่กระเป๋าเงินหรือโหนดรับรู้เปลี่ยนได้รวดเร็ว การเห็นธุรกรรมในมุมมอง mempool ของตัวสำรวจหรือกระเป๋าเงินหนึ่งแห่งไม่ได้พิสูจน์ว่านักขุดหรือโหนดทุกแห่งเห็นเหมือนกัน

ธุรกรรมที่ยังไม่แสดงว่าถูกยืนยันก็ยังถือว่ายังไม่ยืนยัน ป้ายสถานะเพียงอย่างเดียวไม่ได้แปลว่าธุรกรรมหายไปหรือใช้ไม่ได้ ตามนโยบายของโหนดและสภาพ mempool ที่เปลี่ยนแปลง ธุรกรรมอาจไม่ปรากฏใน mempool ของโหนดหนึ่ง แล้วถูกส่งเผยแพร่หรือรับใหม่ภายหลัง หากกระเป๋าเงินยังแสดงว่ารอดำเนินการ อย่าคิดว่าอินพุตของธุรกรรมนั้นพร้อมใช้จ่ายในรายการใหม่แล้ว ก่อนลองใช้จ่ายอีกครั้ง ให้ตรวจสอบสถานะธุรกรรมและคำแนะนำอย่างเป็นทางการของกระเป๋าเงิน

กระเป๋าเงินอาจแสดงตัวเลือกแบบประหยัด ปกติ หรือเร่งด่วน หรือแสดงจำนวนบล็อกเป้าหมาย ตัวเลือกเหล่านี้คือการประเมินอัตราที่อาจแข่งขันได้ภายใต้สภาพที่สังเกตได้ เอกสาร Bitcoin Core เรื่องการประมาณค่าธรรมเนียม อธิบายอัตราโดยประมาณที่ตั้งใจให้เริ่มได้รับการยืนยันภายในจำนวนบล็อกเป้าหมาย หากตัวประมาณมีข้อมูลย้อนหลังเพียงพอ เมื่อข้อมูลล่าสุดไม่เพียงพอ อาจไม่มีค่าประมาณให้บริการ กระเป๋าเงินและบริการอื่นอาจใช้ข้อมูล แบบจำลอง รอบการอัปเดต และความหมายของเป้าหมายต่างกัน

เป้าหมาย “บล็อกถัดไป” ไม่ได้หมายความว่าธุรกรรมจะถูกใส่ในบล็อกถัดไปแน่นอน ระหว่างที่ธุรกรรมแพร่กระจาย สภาพที่ใช้คำนวณค่าประมาณอาจเปลี่ยน และธุรกรรมใหม่ที่จ่ายค่าธรรมเนียมสูงกว่าอาจเข้ามาแข่งขัน ความเชื่อมโยงระหว่างธุรกรรมก็ส่งผลต่อการเลือกได้ จำนวนบล็อกเป้าหมายเป็นข้อมูลป้อนเข้าให้การประมาณ ไม่ใช่สัญญากับนักขุด

ตรวจดูว่าราคาค่าธรรมเนียมอัปเดตเมื่อใด และกระเป๋าเงินแสดงอัตราหรือแค่ยอดรวม หากรายการไม่เร่งด่วน การเลือกอัตราต่ำลงแล้วรอก็เป็นทางเลือกได้ แต่เวลาที่ใช้ยืนยันยังไม่แน่นอน หากต้องใช้เวลาแน่นอน ให้เปรียบเทียบค่าประมาณของกระเป๋ากับแหล่งข้อมูลค่าธรรมเนียมปัจจุบัน และทำความเข้าใจว่ากระเป๋าจะทำอย่างไรเมื่อสภาพเปลี่ยน การเพิ่มค่าธรรมเนียม “เผื่อไว้” อาจทำให้จ่ายมากขึ้นโดยไม่ได้รับประกันว่าจะเข้าบล็อกใด

อัตราที่ตัวประมาณเสนอไม่ได้กำหนดอัตราต่ำสุดที่ทุกโหนดจะยอมรับเพื่อส่งต่อ นโยบายส่งต่อ ขีดจำกัด mempool การตั้งค่ากระเป๋า และค่าประมาณการยืนยันเกี่ยวข้องกันแต่ตอบคนละคำถาม เอกสารการออกแบบ mempool ของ Bitcoin Core อธิบายว่าความเชื่อมโยงระหว่างธุรกรรมส่งผลต่อการเลือกและนโยบายการแทนที่อย่างไร อย่าถือว่านโยบายของซอฟต์แวร์รุ่นเดียวหรือโหนดหนึ่งแห่งเป็นกฎถาวรของทั้งเครือข่าย

Replace-by-fee หรือ RBF เป็นวิธีแทนที่ธุรกรรมที่ยังไม่ยืนยันด้วยธุรกรรมที่ขัดแย้งกันและจ่ายค่าธรรมเนียมสูงกว่า เมื่อกระเป๋าเงินและนโยบายของโหนดที่เกี่ยวข้องอนุญาต ธุรกรรมทดแทนใช้จ่ายอินพุตเดิมอย่างน้อยหนึ่งรายการ จึงไม่สามารถยืนยันทั้งสองเวอร์ชันเป็นการใช้จ่ายอินพุตเดียวกันที่ถูกต้องได้ กระเป๋าเงินอาจมีปุ่ม “เพิ่มค่าธรรมเนียม” แต่ความพร้อมใช้งาน เงื่อนไข และค่าธรรมเนียมใหม่ขึ้นอยู่กับกระเป๋าและโครงสร้างธุรกรรม

อย่าอาศัยคำอธิบายเก่าที่ว่าธุรกรรมต้องส่งสัญญาณ RBF ในรูปแบบเฉพาะเสมอจึงจะแทนที่ได้ เอกสารนโยบายปัจจุบันของ Bitcoin Core ระบุว่า full RBF เป็นนโยบายเริ่มต้นตั้งแต่รุ่น 28.0 และภายใต้นโยบายนั้นไม่ต้องใช้สัญญาณเพื่อแทนที่ โหนด กระเป๋า บริการ หรือซอฟต์แวร์รุ่นเก่าอื่นอาจทำงานแตกต่างกัน การที่ปุ่มในกระเป๋าใช้ไม่ได้ไม่ได้หมายความว่าโหนดทั้งหมดใช้นโยบายเดียวกัน อาจเป็นข้อจำกัดของกระเป๋าหรือโครงสร้างธุรกรรมก็ได้

การแทนที่มักต้องทำมากกว่า “เพิ่มอีกหนึ่งซาโตชิ” ตามนโยบายปัจจุบันของ Bitcoin Core ค่าธรรมเนียมแบบจำนวนเงินจริง (absolute fee) ของธุรกรรมทดแทนต้องไม่น้อยกว่าผลรวมค่าธรรมเนียมแบบจำนวนเงินจริงของธุรกรรมต้นฉบับ ต้องครอบคลุมต้นทุนแบนด์วิดท์ส่งต่อที่เพิ่มขึ้นของธุรกรรมทดแทน และต้องทำให้แผนภาพอัตราค่าธรรมเนียมใน mempool ดีขึ้น ธุรกรรมที่เชื่อมโยงกันอาจทำให้การคำนวณซับซ้อนกว่าการเลือกตัวเลขค่าธรรมเนียมที่สูงขึ้นเพียงอย่างเดียว นโยบายการแทนที่ปัจจุบัน อธิบายเงื่อนไขเหล่านี้

RBF ไม่ใช่ปุ่มย้อนกลับและไม่ยกเลิกธุรกรรมที่ยืนยันแล้ว แต่เป็นการใช้จ่ายที่ยังไม่ยืนยันและแข่งขันกัน ผู้รับที่ถือว่าการชำระเงินที่ยังไม่ยืนยันเป็นที่สิ้นสุดอาจเผชิญความเสี่ยงจากการแทนที่ ธุรกรรมที่ยังไม่ยืนยันจึงไม่เทียบเท่ากับการชำระเงินที่ยืนยันแล้ว หากคุณเป็นผู้รับ ให้ทำตามเกณฑ์การยืนยันของบริการผู้รับ แทนการคิดว่าเวอร์ชันแรกที่เห็นจะเป็นรายการที่ได้รับการยืนยัน

Child Pays for Parent หรือ CPFP ใช้ธุรกรรมลูกใหม่ที่ใช้จ่ายเอาต์พุตของธุรกรรมต้นทางที่ยังไม่ยืนยัน ธุรกรรมลูกอาจเสนออัตราค่าธรรมเนียมสูงพอให้นักขุดมีแรงจูงใจนำทั้งสองรายการเข้าไปพร้อมกัน ค่าธรรมเนียมรวมและขนาดเสมือนรวมเป็นสิ่งสำคัญ ธุรกรรมลูกไม่ได้ลบค่าธรรมเนียมของต้นทางหรือทำให้รวมสองรายการได้โดยไม่มีค่าใช้จ่าย

กระเป๋าเงินต้องควบคุมเอาต์พุตที่ยังไม่ยืนยันซึ่งเหมาะสมและรองรับการสร้างธุรกรรมลูก ความสัมพันธ์ระหว่างต้นทางกับลูก นโยบายส่งต่อและแพ็กเกจ ตลอดจนการเลือกของนักขุดล้วนมีผล ค่าธรรมเนียมรวมอาจสูงกว่าที่คุณจะเลือกสำหรับธุรกรรมเดียว และการบรรจุยังไม่รับประกัน อย่าสร้างธุรกรรมลูกด้วยตนเองหากยังไม่เข้าใจว่าเอาต์พุตใดจะถูกใช้และกระเป๋าเงินจัดการเงินทอนอย่างไร

RBF กับ CPFP เกี่ยวข้องกับปัญหาคล้ายกันแต่ทำงานคนละแบบ RBF สร้างธุรกรรมเวอร์ชันใหม่ที่ขัดแย้งกับรายการซึ่งกำลังรอ CPFP เพิ่มธุรกรรมที่ขึ้นต่อกับรายการต้นทางเพื่ออาจเพิ่มแรงจูงใจให้นักขุดเลือกแพ็กเกจต้นทางกับลูก กระเป๋าเงินอาจรองรับอย่างใดอย่างหนึ่ง รองรับทั้งคู่ หรือไม่รองรับเลย การออกแบบ mempool และนโยบายที่แตกต่างตามรุ่นของ Bitcoin Core ส่งผลต่อสิ่งที่โหนดยอมรับ กลไกเหล่านี้ไม่ได้รับประกันเวลายืนยัน

กระดานซื้อขายอาจกำหนดค่าถอนตามตารางค่าธรรมเนียมของตนเอง อาจเป็นราคาคงที่ ปรับเป็นระยะ หรือสะท้อนวิธีรวมคำขอถอนของลูกค้าหลายราย จำนวนดังกล่าวจึงไม่จำเป็นต้องเท่ากับอัตราค่าธรรมเนียมของธุรกรรมออนเชนรายการหนึ่ง กระดานอาจรวมการถอนหลายรายการไว้ในธุรกรรมเดียว ขณะที่กระเป๋าเงินที่ผู้ใช้ดูแลสินทรัพย์เองมักสร้างธุรกรรมจากเอาต์พุตที่คุณเลือก

ก่อนถอน ให้ตรวจดูค่าถอน จำนวนที่จะได้รับจริง และเครือข่ายปลายทาง อย่าคิดว่าค่าธรรมเนียมของกระดานแสดงอัตรา sat/vB ปัจจุบัน หากแพลตฟอร์มเรียกค่าใช้จ่ายว่า “ค่าธรรมเนียมเครือข่าย” ก็ยังอาจเป็นยอดที่แพลตฟอร์มคำนวณเอง ไม่ใช่ค่าประมาณโดยตรงสำหรับธุรกรรมของคุณ ตรวจสอบตารางที่แพลตฟอร์มเผยแพร่และรายละเอียดหน้าตรวจสอบก่อนยืนยัน

ในทางกลับกัน กระเป๋าเงินอาจแสดงค่าธรรมเนียมเครือข่ายโดยไม่มีค่าบริการผู้ให้บริการ ธุรกรรม Bitcoin ที่เข้าไปอยู่ในบล็อกเป็นผู้จ่ายค่าธรรมเนียมเครือข่าย อินเทอร์เฟซกระเป๋าเงินไม่ได้เก็บค่าธรรมเนียมนี้เป็นเปอร์เซ็นต์ของยอดโอน เมื่อเปรียบเทียบการถอนจากกระดานกับการส่งออนเชนจากกระเป๋าที่คุณดูแลเอง ให้เปรียบเทียบยอดที่ผู้รับได้ เครือข่ายที่เลือก และรายการค่าธรรมเนียมแยกกัน สำหรับการตรวจเครือข่ายและที่อยู่ก่อนส่ง ดู รายการตรวจสอบการโอนคริปโต ส่วนโครงสร้างค่า gas ที่ต่างกันของ Ethereum อธิบายไว้ใน คู่มือค่าธรรมเนียม gas ของ Ethereum

ก่อนยืนยันการจ่าย Bitcoin ให้ตรวจเครือข่าย ที่อยู่ผู้รับ ยอดเงิน ยอดค่าธรรมเนียมรวม และอัตราค่าธรรมเนียมหากกระเป๋าแสดง ยืนยันด้วยว่าเป็นธุรกรรม Bitcoin แบบออนเชน ไม่ใช่เส้นทางอื่น ดูตัวอย่างค่าธรรมเนียมหลังเลือกผู้รับและอินพุตแล้ว เพราะเมื่อองค์ประกอบธุรกรรมเปลี่ยน ขนาดเสมือนและยอดค่าธรรมเนียมก็อาจเปลี่ยนแม้อัตราเดิม

หากธุรกรรมกำลังรอ ให้ตรวจว่ากระเป๋ารองรับ RBF หรือ CPFP หรือไม่และมีเงื่อนไขอะไร ก่อนลงมือ อย่าส่งรายการชำระเงินเดียวกันซ้ำเป็นธุรกรรมใหม่โดยไม่เข้าใจว่ารายการเดิมยังยืนยันได้หรือไม่ จดรหัสธุรกรรมและตรวจสถานะในกระเป๋าหรือตัวสำรวจบล็อกที่เชื่อถือได้ การที่ธุรกรรมหายจากบริการหนึ่งไม่ได้พิสูจน์ว่ารายการได้รับการยืนยัน ถูกยกเลิก หรือแทนที่ได้อย่างปลอดภัย

เลือกอัตราให้เหมาะกับความเร่งด่วนและเวลาที่คุณรอได้ โดยจำไว้ว่าราคาเสนอใด ๆ ไม่รับประกันว่าจะเข้าไปในบล็อกเฉพาะ หากค่าธรรมเนียมสูงผิดปกติ ให้ตรวจจำนวนอินพุตและโครงสร้างเอาต์พุต เพราะยอดเงินที่ส่งไม่ได้อธิบายขนาดธุรกรรม หากกระเป๋าแสดงเพียงยอดรวม ให้เปิดรายละเอียดหรือเอกสารทางการเพื่อดูว่ารวมรายการค่าใช้จ่ายใดบ้าง ตัวเลขในบทความนี้เป็นตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่ราคาเสนอปัจจุบัน